Ardını oxu...
Kulis.azın “İşdən kənar” layihəsində millət vəkili, ürək-damar cərrahı, tibb üzrə elmlər doktoru, Azərbaycan Ürək və Sağlamlıq Assosiasiyası İdarə Heyətinin sədri, əməkdar həkim Rəşad Mahmudovdur. Xatırladaq ki, layihədə müxtəlif peşə sahibləri ilə ədəbiyyat söhbəti aparılır.

- Rəşad bəy, ədəbiyyata münasibətiniz və ədəbiyyatın sizin üçün nəyi ifadə etdiyini bilmək maraqlı olardı.

- Ədəbiyyat mənə görə ən başlıcası həyat deməkdir. Ədəbiyyat həyatımızda uzun illər qazanacağımız təcrübələri qısa müddət ərzində qazanmaq və onları yaşamaq imkanı verən sahədir. Ədəbiyyata önəm verən cəmiyyətlərlə o biriləri arasında fərqi hiss etmək olur.

- Müxtəlif peşə sahəsi üzrə təhsil alan insanlar adətən öz peşələrinə uyğun kitabları, məlumatları oxuyurlar. Bəzən, vaxt məhdudluğu da əsas səbəbə çevrilir. Sizcə, bir elm adamı bədii ədəbiyyat oxumalıdır?

- Söhbət bədii ədəbiyyatdan gedirsə, müzakirəsiz şəkildə bu dünyada yaşayan və istənilən peşə ilə məşğul olan şəxs onunla ünsiyyətdə olmalıdır. Ona görə ki, bayaq dediyim kimi, hansısa ədəbi materialın içərisindən 70, 100 illik təcrübəni əldə etmək olar. Bu baxımdan düşünürəm ki, hansı sahədə olmasından asılı olmayaraq imkan daxilində hər bir insan ədəbiyyat oxumalıdır. Əlbəttə, bu, həm də alışqanlıq, vərdiş məsələsidir. Mütaliə vərdişi olan cəmiyyətlərdə mütaliənin fərqini hiss etmək olur. Yəni, ədəbiyyatla maraqlanan bir həkimlə, maraqlanmayan həkim arasında mütləq fərq var.

- Nə kimi fərq?

- Ən başlıcası insana, həyata baxış, dünyanı dərk etmə, hadisəyə qlobal, insani olaraq yanaşa bilmə dərhal hiss olunur. Ədəbiyyat vasitəsi ilə keçmişi, tarixi öyrəndikcə hiss edirsən ki, dünya yaranandan heç bir şey dəyişməyib. Hər şeyin əvvəlində gözəl münasibətlər dayanır. Gözəl münasibət vasitəsi ilə insan həm ətrafdakıları yaşada bilir, həm onlara müsbət enerji ötürür. Ataların yaxşı bir sözü var: Dilini nəyə öyrəşdirsən, onu görərsən. Mütaliə vərdişi, ümumiyyətlə, bütün yaxşı vərdişlər ailələrdən ailələrə, nəsillərə ötürülməlidir. Ədəbiyyatın faydalı olduğunu bu gün heç kim inkar edə bilməz. Amma biz bunu bu gün cəmiyyətimizdə nə qədər tətbiq edə bilirik? Əsas məsələ budur. Necə ki, idmanın cana faydası olduğunu bilənlərin on faizi bu gün idmanla məşğul olmur. Çünki idmanla məşğul olmaq da bir həyat tərzidir. Buna aşina olmaq üçün idmanı uşaqlara erkən yaşda tətbiq etmək lazımdır. Ədəbiyyatı da həyat tərzinə çevirmək lazımdır. İnsanlar ədəbiyyatı cəmiyyətə, xalqa sevdirərək öz övladlarına təbliğ edən zaman bunun nəticəsini illər sonra ala bilər.

- Son illər kitaba münasibət bir ziyalı kimi sizi qane edir?

- Son otuz ildə ümumiyyətlə postsovet məkanında bu baxımdan çox zərbəli tarix keçdik. Son illər ədəbiyyata münasibət dəyişsə də, ondan əvvəlki münasibət o qədər də ürəkaçan deyil. Sovet dövründə ola bilərdi ki, əsərlər hansısa senzuradan keçsin, buna baxmayaraq, insanlar ədəbiyyat oxumağa təşviq edilirdilər. İnsanların kitab oxumağa zamanı və vaxtı olurdu. Bu gün avtomatlaşmış həyat tərzimiz içərisində hadisələr, əhvalatlar əlçatan olsa da maraq itirib. Uşaqların kitaba olan münasibəti həmin avtomatlaşmanın nəticəsidir və heç də xoş deyil. Bir həqiqət var ki, kitaba olan münasibət dünyamızda getdikcə mənfiyə doğru gedir. Ancaq ədəbiyyatı özünün həyat tərzinə çevirmiş insanların yaşam boyunca daha çox uğur qazandığının şahidi olmuşam. Bu, dəqiqdir.

- Yetkinliyə gələn yolda insanın həm də bir nağıl həyatı var. Valideynlərinin, nənə və babalarının onlara nağıl danışması, sonrakı həyatlarına ciddi təsir edir.

- Mənə elə gəlir ki, uşaqlıq dövrü keçəndən sonra bu vərdişi qazanmaq bir az çətin olar. Vərdişlərin ötürülə bilməməsi təkcə valideynlərin günahı deyil. Burada texnologiyanın inkişafı da təsir edir. Bu, artıq zamanın gətirdiyi çətinliklərdi. Bu gün bizi dinləyən, oxuyan insanların 99 faizi gününün böyük hissəsini sosial məkanda vaxt keçirməklə məşğuldur. Və sosial məkan asılılığı elə bir səviyyəyə çatıb ki, bunun təsiri cəmiyyətdə nəzərə çarpacaq dərəcədə hiss olunur. Bu asılılıq bəzən bizim əlimizdə olmadan insanlarla münasibətlərimizə zərər verir. Bizim uşaqlıqda gördüklərimizlə indikilər arasında çox böyük fərq var. Bu, o demək deyil ki, o vaxtın valideynləri daha diqqətli idi, indikilər yox. Xeyr. Bu gün texnologiyanın sürəti, bayaq dediyim kimi, məlumat çoxluğunun fəsadlarıdır. Biz hər gün bu məlumatları almadığımız zaman özümüzü yarımçıq hesab edirik. Otuz, qırx il bundan əvvəl isə səhər oyanan atanın, ananın dünyanın harasındasa bir fəlakətin baş verməsi maraqlandırmırdı. İndi adamlar Bakıda hansı müğənni səhər nə yeyirsə, onu da bilirlər. Bunlara başı qarışan valideynlərin uşaqlarına vaxt ayıra bilmir. Biz bunların fəsadını iyirmi, otuz ildən sonra görəcəyik. Əvvəllər biz Avropa ölkələri ilə müqayisədə özümüzlə öyünürdük. Avropa ailələrindəki münasibətlər otuz il əvvəl bizə qəribə gəlirdi, amma indi dünyanın hər yerinə yayılır. Bəlkə də inkişaf elə budur, sadəcə biz qəbul etməkdə çətinlik çəkirik.

- Uşaqlıqda sizə nağıl danışan insanları xatırlayırsınız?

- Bəli. Uzun illər keçsə də o hislər mənim xatirimdə diridir. Məni yatızdırdıqları zaman valideynlərimin mənə nağıl danışması yadıma gəlir. Nənəm və babam mən kiçik olanda dünyalarını dəyişiblər. Ona görə də mənə nağılları böyük bacı-qardaşlarım, ata-anam danışırdılar. Həmin günlərin bir anını belə xatırlayanda gözəl hislər yaşayıram. Bu ənənəni öz uşaqlarıma nə qədər verə bilmişəm, deyə bilmərəm. Amma böyük oğlum iki, üç yaşında olanda ona nağıllar anladırdım. Bizim evimizdə meşə rəsmi olan bir tablo vardı. Yadıma gəlir, mən o tabloya baxıb meşədən, oradakı heyvanlardan oğluma müxtəlif nağıllar uydururdum. O nağılları o qədər əzbərləmişdi ki, sonradan həmin tablonu harda görsə, o nağılları dərhal xatırlayırdı. Və hiss etmişdim ki, oğlum on beş il keçmişə qayıdıb. Bu baxımdan, bəzi dəyərlər var ki, onu zamanında yaşamaq lazımdır. Ola bilər, sonradan doğulan övladlarıma bu ilgini verə bilmədim, zamanım olmadı, amma imkanım olduğu qədər buna çalışdım. Nə qədər sürətli dövrdə yaşasaq da, övladlarımızla, yaxınlarımızla vaxt keçirməyə çalışmalıyıq. Bunu nağıl danışmaqdan tutmuş, fərqli ünsiyyətlərə qədər davam etdirmək olar.

- Uşaqlıq dövründən yadınızda nağıl, dastan, şeir qalıbmı?

- Uşaqlıqdan yadımda daha çox uşaq şeirləri qalıb: “Xoruz”, “Keçi” şeirlərini əzbər bilirdik. “Qırmızıpapaq”, “Cırtdan”, “Göyçək Fatma” nağıllarını çox sevirdik.

- Vaxtınız olanda hansı müəllifləri oxuyursunuz?

- Mən daha çox fəlsəfi kitablar mütaliə edirəm. Ürək cərrahiyyəsi elə bir sahədir ki, işə yanaşdıqca, sənətin gətirdiyi xüsusiyyətlər mütləq sənin həyatına təsir edir. Bəzən, ən çətin anda qalan valideynə kömək edirsən. Bəzən isə yüz nəfərdən birinə kömək edə bilmirsən. Həkim kimi, fərd kimi özünü başqa birisinin yerinə qoymalı olursan, düşünürsən. Bu cür həyatın içərisində artıq hadisələrə fəlsəfi yanaşmağa, dünyada baş verən dəyişikliklərin gedişatı fonunda baxmaq gücü əldə etməyə çalışırsan. Edə bilməsən, bu cür çətin peşə ilə məşğul ola bilməzsən. Bu baxımdan son on ildə daha çox filosofların kitabları məni cəlb etməyə başladı. Bilirsiniz ki, müsbət enerjinin yaranması və enerji mübadiləsi kimi fəlsəfi düşüncələr var. Bu düşüncələrlə həyatın mürəkkəb görünən tərəfləri insana çox sadə təsir edir. Hətta belə bir düşüncə var ki, böyümək üçün böyümək xərçəng hüceyrəsinin fəlsəfəsidir. Bu, təxminən iki yüz il əvvəl Amerikada yaşamış rəssam-filosofun fəlsəfəsidir. Belə baxanda, cümlə olaraq çox sadə görsənir. Söhbətin nədən getdiyi də anlaşılmır. Xərçəng insanların ağlında mənfi hissiyyat kimi qalıb. Amma gəlin, ona başqa tərəfdən yanaşaq. Uşaqların uşaqlıq qəhrəmanları Betmen, Supermen kimi güc simvolları var. Onlar həm böyüyənlər, dünyaya hakim olanlardır, həm də xilaskarlardır. Xərçəng də böyümək istəyən hüceyrədir. Əgər xərçəng hüceyrəsinə verilən güc bir insana verilsəydi, o, bir ay içərisində silah-sursatsız dünyanın yarısını zəbt edərdi. Əslində, bu, pis deyil, arzuladığımız bir şeydir. Xərçəngə verilən güc də zamanla o qədər böyüyür ki, ətrafına şaxələnməyə başlayır. Ona verilən gücdən istifadə edir. Hüceyrələri saatda on minlərlə artır. Böyüyən hüceyrə insanın ölümü ilə birgə məhv olur. Mən dediyim fəlsəfi düşüncədə də deyir ki, böyümək üçün böyümək xərçəng hüceyrəsinin fəlsəfəsidir. Xərçəng hüceyrəsi pisdir deyə biz böyüməyi pis qəbul etməməliyik. Böyüməkdə bir ülvi məqsəd, müsbət enerji var. Bu gün dünya siyasətinə də nəzər saldıqda görürük ki, super güclər böyümək üçün böyüyürlər və böyüdükləri zaman fərqinə varmırlar ki, ətrafa nə qədər zərər verirlər. Onların səyi ilə yaranan hadisələr kainata zərər vurur. Bu da həyatın sona çatmasına rəvac verir. Ona görə də istənilən hər şeyi ülvi, gözəl, faydalı hislərlə böyütmək lazımdır ki, onun yaxşı nəticəsi olsun, ölümə məhkum olmasın.

- Rəşad bəy, şair və yazıçılardan kimlərlə dostluq edirsiniz?

- Ailəvi dostlarım var. Amma bu, sırf şair və yazar olduğuna görə deyil. Elə bir kriteriyam yoxdur. Tanınmış yazar və tərcüməçi Kamran Nəzirli ilə dostam. Onunla tez-tez görüşürük. Qəzənfər Paşayevlə dostluq münasibətimiz var. Onun ədəbiyyatla bağlı tədbirlərində vaxt tapdıqca iştirak edirəm. Ümumilikdə aktiv ədəbi mühitlə o qədər də iç-içə olmamışam.

- Poeziyanı daha çox ürəyə yaxın hesab edirlər. Ürək cərrahı kimi bu fikrə münasibətiniz maraqlıdır.

- Mənim özümün şeir demək qabiliyyətim yoxdur. Amma şeirin və düşüncənin olduğu məclislərdən zövq alıram. Bu, sadəcə dinləmək mənasında yox, həm də hiss etmək, duymaq, hansısa hisslərini sığallamaq anlamındadır. Şairlərimizdən Səməd Vurğunun, Mikayıl Müşfiqin, Bəxtiyar Vahabzadənin, Ramiz Rövşənin şeirlərinə müraciət etməyi, onları zövq alaraq dinləməyi, oxumağı, dərs almağı xoşlayıram. Hər dəfə onları oxuduqda, onların illər əvvəl dediklərinin indi nə qədər aktual olduğunu hiss edirəm. Ana dilimin zənginliyindən zövq alıram. İnsan bir çox dillər bilə bilər, bu gözəldir. Amma ana dilini bilmədən başqa dilləri öyrənmək bir az qəribədir. Xarici dillərdən sonra ana dilini öyrənirsənsə, bu, artıq sənin doğma dilin yox, daha bir xarici dilin olur. Uşaq dil açıb ilk dəfə hansı dildə ana sözünü işlədirsə, ana dili odur. Sovet dövründə xarici dil bizə dördüncü sinifdən sonra tədris olunurdu. Çünki hər bir cəmiyyət ilkin olaraq öz dilini bilməli, öz dilində oxumalıdır. Mən o millətlərə daha çox qibtə edirəm ki, əvvəlcə öz dillərində daha məharətlidirlər, sonra başqa dillərdə. Biz indi ədəbiyyatdan danışdıq, amma hər şeyin təməlində dil dayanır. Bizim dilə qarşı bugünkü münasibətimiz, ədəbiyyata qarşı münasibətsizliyimizi ortaya qoyur. Unutmamalıyıq ki, ədəbiyyatı ədəbiyyat edən, onun dəyərini hiss etdirən ana dilidir.

Mirzə Ələkbər Sabirin, Müşfiqin, Mirzə Cəlilin adlarını eşidən zaman onlardan gələn məntiqi, düşüncəni öz dilində anlayan insan Azərbaycanlı olduğunu hiss edə bilər.

- Ədəbiyyat adamlarından xəstələriniz olub?

- Çox olub. Amma adlarını çəkmək istəmirəm.

- Məcazi sual olsa da, bilmək istərdim, onların ürəyi ilə adi adamların ürəyi arasında hansısa fərq olub?

- Bu, dediyiniz kimi məcazi baxış ola bilər. Ürəyin anatomik quruluşu ilə onun duyğusallıq məsələsi tamamilə fərqlidir. Onları birləşdirmək doğru deyil. Amma yaradıcı xəstə ilə adi xəstə arasında, onunla ünsiyyətdə təbii ki, fərq olur, həm də həkimə də böyük zövq verir. Çünki yaradıcı insanın arxasında fundamental bir baza dayanır. Səhər vaxtı böyük bir əməliyyatdan çıxıb gəlib yaradıcı insanla ünsiyyətdə olmaq daha fərqlidir.

- Nikbin olurlar, ya bədbin?

- Xarakterə bağlı məsələdir. Bilirsiniz, ədəbiyyat dünyasında yazı stilistikası ilə fərqli qütblərdə dayanan insanlar çox olur. Bu, onların psixologiyası, həyatın onlara təsiri ilə əlaqəlidir.

- Bildiyimə görə, Bəxtiyar Vahabzadənin ürəyi sağ tərəfdə olub. Ümumiyyətlə, belə insanlar fərqli olurlar?

- Belə xəstələrim çox olub. Mən anadangəlmə ürək qüsurlarını əməliyyat etdiyim üçün sağ tərəfdə ürəyi və ümumiyyətlə orqanlarının yeri dəyişik olan insanları çox görmüşəm. Bunun xarakterlə əlaqəsi yoxdur. Belə deyək, bunu xarakterlə əlaqələndirmək üçün ortaya hansısa fikirlər ata bilərik, amma dünyada sübuta yetirilən elmlər var. Professional tibbin içərisində olduğum üçün ürəyin sağda və ya solda yerləşməsinin insan psixologiyasına heç bir təsiri olmadığını deyə bilərəm.

- Poeziyada ürəyə həm də könül, qəlb deyirlər. Bu sözlərdən hansı sizə daha yaxındır?

- Çox maraqlı sual oldu. Əslində, insanın ruh halına bağlıdır. İstər ürək, istər könül, istərsə də qəlb hər üçü hansısa məqamda biri digərindən daha üstün görünür. Ürəklə sevmək könüllə və ya qəlblə müqayisədə daha güclüdür. Amma könüldən keçən arzu, hiss də mənə görə ürəkdən, qəlbdən keçəndən daha güclüdür. Yəni, mən könlümdən keçən hissi elə bu cür də dilə gətirərəm. Qəlbə isə məşhur bir deyimlə, gözlər qəlbin aynasıdır deyimi ilə yanaşa bilərik. İndi ədəbi formada dilə gətirə bilməsəm də, deyə bilərəm ki, hər üç ifadənin özünəməxsus yeri, dəyəri var. Hər birinin müsbət enerjisi var. Hansı adla yaxınlaşmağımızdan asılı olmayaraq, əsas odur ki, dəyərlərimizi qoruya bilək. Tanrı sevgini hiss etmək və hiss etdirmək gücünü əlimizdən almasın. Qəlbdən gələn sevginin bəzən əks tərəfləri də olur, amma kainatdakı müsbət enerj mənfiyə qalib gəlir. Bu məntiqlə hər şeyin, eləcə də sevginin ürəkdə olanının daha güclü olmasına inanaq. Bu düşüncə ilə övladlarımıza bu məntiqi, bu hisləri çatdıra bildiyimiz zaman dünya daha rahat olacaq. Dünyadakı bütün problemlərin təməlində sevgisizlik durur. Dünyada nə qədər xoş şey varsa, onların da var olma səbəbi sevgidir.

- İslam fəlsəfəsinə görə, insanın ölümü ürəyin dayanması ilə ölçülür. Elmdə necə, ürəyin insan ölümü ilə əlaqəsi haqda nə deyə bilərsiniz?

- Ədəbiyyatın hadisəyə baxışı fərlidir. Tibbi baxımdan insanın həyatının bitdiyi yer beyin ölümünün gerçəkləşdiyi dəqiqədir. Yəni, əgər beyin ölümü varsa, insan artıq yoxdur. Halbuki, beyin ölümü olandan sonra bədənin bütün orqanlarını yaşatmaq mümkündür. Bununla bağlı həyatımızda xeyli təcrübələr var. Hətta, uzun illər Türkiyədə transplantasiya mərkəzində işlədiyimə görə, beyin ölümü olan insanları zaman içərisində hazırlayaraq sonra onların orqanlarını götürüb başqalarına köçürtmüşük. Yəni bu kimi müzakirələr həmişə olub. Hüquqi, dini, fəlsəfi, elmi aspektdən bu məsələyə yanaşsaq, elm, kitab bilgiləri birmənalı olaraq deyir ki, beyin ölümü konstitusiyaya görə də insan həyatının bitdiyi andır.

- Ruhun candan ayrıldığı məqam...

- Ruh da subyektiv məsələdir. Mən məsələyə sırf tibbi baxımdan yanaşıram. İşin başqa bir tərəfi də var. Beyin funksiyaları dayanandan sonra insanın düşünmə qabiliyyəti itir. Əgər ruh dediyimiz enerji varsa, biz onu baxışımızla, mimikamızla, hərəkətlərimizlə yayırıq. Beyin ölümündən sonra bunu yaymaq imkanımız olmayacaq. Lakin bədənin istiliyindən, onun orqanlarının canlılığından söhbət gedirsə, onları tənzimləyən, son qərarı verən ürəkdir. Ürək dayandıqdan sonra hər şey dayanır. Beyinin bədənin bütün orqanlarını dayandırması üçün bəlli bir vaxt lazımdır, o, ancaq özünü dayandıra bilir. Bir neçə gün, bir ay beyin işləmədiyi halda insanı yaşatmaq mümkündür. Ancaq ürək dayanandan sonra əfsuslar olsun ki, heç nəyi yaşatmaq mümkün deyil. Ona görə sizin sualınızla bağlı təzadlı münasibətlər var və bu fikir ayrılığı bu gün də davam edir. Beyin, yoxsa ürək önəmlidir sualına fərqli hadisələrdən, fərqli baxışlarla baxmaq lazımdır. Beyinin yerinə hələ ki, hansısa süni intellekt keçə bilmir, amma ürəyin yerinə süni ürək, ağciyərin yerinə süni Ekmo aparatı keçə bilir. Müqayisə edən zaman beyin yenə də ön plandadır. İnsan əslində, yenə deyirəm, enerjidən ibarətdir. Biz enerjimizi paylaşdıqca, var olduğumuzu ortaya qoyuruq. Bu enerjini də mərkəzdən idarə edən beyindir. Beyin yoxdursa, insan da yoxdur.

Ukraynanın məşhur hərbi jurnalisti və ictimai aktivisti Roman Boçkala Bakıda işgüzar səfərdə olan zaman Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə müsahibə almaq imkanına malik olub.

KAİM.az xəbər verir ki, Roman Boçkala bu barədə özünün feysbukdakı səhifəsində bildirib.

Dövlət başçısı işğal edilmiş ərazilərin azad olunmasının təfərrüatlarını danışıb.

“Bu gün Azərbaycan Prezidentinə sual vermək imkanına malik oldum. İşğal edilmiş ərazilərin azad olunması üzrə xüsusi əməliyyatın təfərrüatları məni maraqlandırırdı. Qısa müddətə. 44 gün. İlham Əliyev bunun necə əldə edildiyini açıqlayır. Sadəcə dinləyin. Şlyapanı çıxarıram”, – Roman Boçkala qeyd edib.

Azərbaycan rəhbəri bildirdi ki, düşmən öz mövqelərini möhkəmləndirmək üçün mümkün olan hər şey edirdi. Amma hərbçilərin şücaəti sayəsində yenə də işğalçılara qalib gəlməyə müvəffəq olduq:

“Düşmən demək olar, 30 il ərzində müdafiə xəttini çox fəal şəkildə gücləndirib. Və hətta nə vaxt, azad edilmiş ərazilərə baş çəkirsən – yəqin siz də həmçinin gördünüz, xüsusilə Fizuli istiqamətində, – orada bir neçə müdafiə xətti var.

Üstəlik, uzunmüddətli atəş nöqtələri, hətta onların bütün səngərləri atəşə tutuldu ki, əgər biz ora girsək, artilleriya atəşinə məruz qalmayaq. Buna görə müdafiənin yarılması böyük cəsarət tələb edirdi.

Və bizim müdafiənin xəttini dağıdan hücum bölmələrimiz, əsl qəhrəmanlıq göstərdi. Buna görə əsas vəzifə müdafiənin xəttini yarmaq idi.

Həm də biz təxminən bilirdik, onlar bizi harada gözləyirlər və biz elə yerdən gedirdik ki, haradan hətta o təqdim etmək (təsəvvür etmək) çətin idik.

Üstəlik, bizi harada gözlədiklərini və nə edəcəklərini təxminən bilirdik, beləliklə, təsəvvür etmələri çətin olduğu yerdən də getdik.

Onlar indiyə qədər anlaya bilmirlər ki, biz Şuşaya girdik.

mənbə: konkret.az
Ardını oxu...
Müsahibimiz Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin tabeliyindəki Dövlət Tibbi-Sosial Ekspertiza və Reabilitasiya Agentliyinin sədri Cavid Əbdül-Qədirovdur

- Cavid müəllim, bu gün gündəmdə olan mövzulardan biri də əlilliyin qiymətləndirilməsi ilə bağlıdır. Bu prosedur necə həyata keçirilir? Vətəndaş ona əlillik dərəcəsi təyin olunmasını istəyirsə nə etməlidir?

- Artıq bir neçə ildir ki, əlilliyin qiymətləndirilməsi vətəndaş-ekspert təması olmadan, elektron infrastruktur üzərindən həyata keçirilir. Bu forma bu sahədə şəffaflığın təmin edilməsində, xoşagəlməz halların qarşısının alınmasında ən doğru üsuldur. Vətəndaş əlillik vəziyyətinə məruz qalıbsa və istəyirsə ki, ona əlillik dərəcəsi verilsin, bunun üçün ilk növbədə yaşayış yeri üzrə qeydiyyatda olduğu səhiyyə müəssisəsinə (poliklinikaya) müraciət etməlidir. Səhiyyə müəssisəsinin həkim komissiyası onu müayinə edir və əgər onun əlilliyinin qiymətləndirilməsinə əsas varsa, bu barədə Forma 88 adlanan göndəriş tərtib edərək müvafiq elektron sistemə daxil edir.

Bundan sonrakı mərhələ Dövlət Tibbi-Sosial Ekspertiza və Reabilitasiya Agentliyinə aiddir. Tibbi-sosial ekspertiza xidməti isə yalnız həmin göndəriş əsasında şəxsə əlillik dərəcəsi verilib-verilməməsinə dair qərar verir...

-Vətəndaşı görmədən, ekspert-vətəndaş təması olmadan qərar verilir?

-Bəli, hətta elektron sistem belə qurulub ki, göndəriş qiymətləndirmə üçün ekspertlərə yönləndiriləndə göndərişdə onun kimə aid olması, hansı səhiyyə müəssisəsinin göndərişi olduğu qətiyyən bilinmir. Yəni ekspertlərimiz yalnız göndərişdəki məlumatları görürlər. Beləliklə, bu proses tam obyektiv və şəffaf həyata keçirilir. Bununla əlilliyin qiymətləndirilməsində subyektiv yanaşma və kənar müdaxilə riski tam aradan qalxmış olur.

-Bəzi hallarda olur ki, vətəndaş ona əlillik dərəcəsi verilməməsindən narazılıq edir. Ümumilikdə hansı hallarda əlillk təyin edilir?

-Bəli, haqlısınız, bizə də belə müraciətlər olur və ya mediada belə narazılıqlara da rast gəlirik ki, məsələn “mən ağır xəstəyəm, mənə niyə əlillik verilmədi?” və ya tutaq ki, “mənə birinci dərəcə əlillik verilməliydi, niyə ikinci dərəcə verilib?” və s.

Mən bir daha xüsusi olaraq vurğulayım ki, biz əlilliyini qiymətləndirdiyimiz şəxsi görmürük, yalnız onun barəsində göndərişdə yazılmış funksional diaqnostik, laborator, rentgen müayinələrinin nəticələrini və s. görürük.

Bu əsasda da qiymətləndirmə aparılır: əgər göndərişdəki məlumatlar şəxsə əlillik təyin olunmasına əsas yaradırsa –təyin olunur, əks halda yox.

Ona görə göndərişdə həmin məlumatlar, mütəxəssislərin ətraflı obyektiv məlumatları, aparılmış müalicə tədbirləri və onların səmərəliliyi, klinik proqnoz dolğun şəkildə qeyd edilməlidir. Ola bilər ki, şəxs həqiqətən real olaraq elə vəziyyətdədir ki, ona əlillik təyin oluna bilər. Lakin onun barəsində göndərişdəki məlumatlar elə natamam və ya uyğunsuz yazılır ki, əlillik təyin olunmur... Biz bəzən məcbur qalıb komissiya yaratmaqla belə xəstələri müstəsna hallar kimi komissiya halında əyani müayinə etməli oluruq. Nəticədə də uyğun qərar verilir. Əlilliyin qiymətləndirilməsi ilə bağlı göndərişlərə baxılarkən göndərişdə qeyd edilən şəxsin diaqnozu və ağırlaşmalarının əlillik təyinatına əsas vermədiyi halda imtina cavabı verilir.

-Amma o da olur ki, şəxs tutaq ki, ona ikinci dərəcə əlillik verilməli olduğunu, lakin 3-cü dərəcə verildiyini, bundan narazılığını bildirir...

- Qanunvericilikdə əlilliyin və sağlamlıq imkanlarının məhdudluğunun müəyyən olunması meyarları mövcuddur. Biz həmin sənəd əsasında əlillik dərəcələri təyin edirik. Orada konkret olaraq yazılıb ki, 1-ci, 2-ci, 3-cü dərəcə əlillik hansı hallarda təyin edilir. Ekspertlərimiz də göndərişdə şəxsin xəstəlik halına dair məlumatları qeyd edilən Əsasnamədəki meyarlar əsasında təhlil edib hansı dərəcə verilməsinə qərar verirlər. Onu da deyim ki, bu qərarı bir deyil, bir neçə ekspert qəbul edir, son mərhələdə bu qərarın dürüstlüyünü bir daha Agentliyin özü də yoxlayır.

- Bəs bu sahədə - əlilliyin qiymətləndirlməsi sahəsində dəyişiklik, yenilik gözlənilirmi?

- Bununla bağlı Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyində təkmilləşdirilmiş layihə hazırlanıb və aidiyyəti üzrə təqdim edilib. Bu, əlillik təyinatı ilə bağlı yeni meyarlardır. Həmin yeni meyarlarda əlilliyin dərəcə ilə deyil, orqanizmin funksiyalarının itirilməsi faizi əsasında qiymətləndirilməsi nəzərdə tutulur. //Musavat.com
Ardını oxu...
Ermənistandakı siyasi böhran yeni bir səviyyəyə yüksəldi. Əgər əvəllər hər gün müxalifət mitinq keçirib Nikol Paşinyanı siyasi səhnədən süpürməyə çalışırdısa, indi ordu Baş nazirin istefası tələbi ilə səhnəyə girdi və buna cavab olaraq, Paşinyan “Facebook” səhifəsindən Ermənistan ordusunun Baş Qərargah rəisi Onik Qasparyanın vəzifəsindən azad edildiyini elan etdi.

Paşinyan ordunu hərbi çevrilişə cəhddə günahlandırdı və tərəfdarlarını mitinqə çağırdı. Müxalifət və əhalinin bir hissəsi öz tərəflərindən ordunu dəstəkləyərək, mitinq elan etdi. Ermənistandakı daxili siyasi mübarizə kuliminasiya nöqtəsinə gəldi.

Rusiyalı politoloq Oleq Kuznetsov AYNA-ya müsahibəsində Ermənistandakı proseslərdən danışıb.

- İrəvandakı son hadisələr nə dərəcədə çevriliş sayıla bilər? Paşinyan hakimiyyətdə qala biləcəkmi?

- İlk baxışdan baş verənlər hərbi çevrilişə cəhd kimi görünür, amma əslində, hərbi çevriliş deyil. Erməni xalqının etnopsixologiyasında milli etatizm və ya dövlət instinkti hissi çox güclüdür və bu səbəbdən ordu heç vaxt müstəqil bir siyasi qüvvəni deyil, həmişə, yalnız arxasında Erməni Qriqorian Kilsəsinin dayandığı siyasətçini dəstəkləyir. Hazırda Eçmiədzin Paşinyanı tam dəstəkləyir, ona görə də Baş Qərargah rəisinin açıqlamasını ölkədəki vəziyyət üçün bütün məsuliyyəti öz üzərinə götürmək niyyəti kimi deyil, siyasi bir demarş kimi qəbul edirəm.

Erməni ordusu açıq şəkildə bu ölkədə mövcud olan qarışıqlığı aradan qaldırmağa hazır deyil və bu səbəbdən yüksək çinli zabitlər vəzifələrini itirməmək üçün siyasət oynamağa qərar verdilər. Bu praktikanın nəyə səbəb olduğunu Rusiya 1917-ci ilin fevral hadisələrindən yaxşı bilir. Əgər Ermənistan Baş Qərargahının rəhbəri həqiqətən Paşinyanı hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq istəsəydi, anlaşılmaz açıqlamalar verməz, ətrafına üç yüz qətiyyətli zabit toplayar, Baş nazirin avtomobil karvanını haradasa əhatəyə alar, mühafizəçiləri silahsızlaşdırar, Paşinyanın özünü girov götürərək, hakimiyyətin ötürülməsinə dair sənədləri imzalamağa məcbur edər və ya vurardı.

Ancaq açıqlamadan sonra heç bir şey edilmədi: əsgərlər kazarmada, parlamentin, hökumətin, milli televiziyanın binaları, kompleksləri ordu tərəfindən nəzarətə alınmadı, dövlət bankı və digər maliyyə qurumları ilə birlikdə hava limanları da bağlı deyil. Baş Qərargahın Paşinyanın istefası çağırışı yalnız Ermənistan Baş nazirinin mülki tərəfdarları ilə əleyhdarları arasında yeni bir qarşıdurmaya səbəb oldu, ordu kənarda qaldı. Bəlkə də bir şey bilmirəm, amma məndə olan məlumata görə, Paşinyanın gedəcəyini gözləmək yox, bütün erməni generalitetinin istefalarını gözləmək lazımdır.

- Bir sıra mütəxəssislər Kremlin, “İsgəndər” raketləri ilə bağlı açıqlamalarına görə Paşinyanı cəzalandırdığına inanırlar. Bu yanaşma nə dərəcədə doğrudur?

- Artıq Kremlin və şəxsən Prezident Putinin bütün ölümcül günahlarla, hətta ölkəmin və liderinin də iştirak etmədiyi günahlarla bağlı ittihamlarını eşitməyə vərdiş etmişəm. Hər hansı, bir az və ya çox səlahiyyətli hərbi mütəxəssis, bir raketin 10% partlaya bilməyəcəyini yaxşı başa düşür ki, bu da Ermənistanın Baş Qərargah rəisi müavininin gülüşünə səbəb oldu və nəticədə indi xidmətdən azad edildi.

Paşinyan özünü axmaq vəziyyətinə qoydu, general Paşinyanın axmaq olduğunu təsdiqlədi, Paşinyan buna görə onu qovdu və bununla da ikiqat axmaq olduğunu sübut etdi. Hərbdən anlayan hər kəs bunu başa düşdü və Ermənistandakı axmaqlığa yüksək səslə güldü. Bu vəziyyət Kremlin Paşinyanı devirməsi və ya hakimiyyətdən qovması üçün bir səbəb deyil, çünki o, indi Qarabağ üçün müharibədən sonrakı məskunlaşma ilə bağlı bütün sənədləri imzalayan bir şəxs kimi, Moskva üçün çox əlverişlidir. Yaranan vəziyyət Ermənistandakı Qarabağın birdəfəlik itkisi ilə əlaqəli siyasi, inzibati və maliyyə qaynaqlarını itirəcək daxili qüvvələr üçün xoş deyil. Deməli, indi İrəvanda baş verən hər şey sırf klanlararası daxili siyasi çəkişmədir, Cənubi Qafqaz bölgəsindəki geosiyasi böhran deyil. Mənim proqnozum budur ki, Paşinyan açıq bir üstünlüklə deyil, amma xal hesabı ilə qazanacaq.

- Yaxşı, Paşinyan indi niyə rus silahlarından və “İsgəndər” raketlərindən şikayət etməyə başladı? Rus silahlarından bu qədər narazılığa nə səbəb oldu?

- Nikol Paşinyan bu gün birtəhər reaksiya göstərməli olduğu qarşılıqlı tənqid altındadır. Hakimiyyətdəki sələflərindən və ümumiyyətlə, bir çox dünya siyasətçilərindən fərqli olaraq, köhnə jurnalist vərdişinə görə kəskin və sərt suallara cavab verməkdən çəkinmir, əksinə, kobud da olsa, cavab verməyə çalışır, xarici həmkarlarının çoxundan, xüsusən postsovet məkanındakılardan fərqli olaraq, mətbuat və cəmiyyətlə bir dialoq qurur. Ermənistan-Azərbaycan müharibəsi bitdikdən bəri müharibə dövründə etdiyi hərəkətlərin və əməllərinin məntiqini həmvətənlərinə izah etməyə çalışır, hər zaman buna nail olmasa da, bunkerdə gizlənmir və məlumat vakkumu yaratmır.

Tənqidlərə açıqdır və fikirlərini kütləvi ictimai şüura çatdırmağa çalışır. Lakin problemi odur ki, düşüncələri və fikirləri, ali təhsili olmayan hər hansı bir populist və demaqoq kimi, çox vaxt xaotik və məntiqsizdir. Amma bu, göründüyü kimi, sadəcə 2018-ci ilin yazında dövlət çevrilişi zamanı Paşinyana dəstək verdikləri üçün, ermənilərin xoşuna gəlir.

Müharibə dövründə Azərbaycanın hava hücumundan müdafiə raket sistemlərinə qarşı çarəsiz qaldığı iddia edilən Rusiyanın “İsgəndər” raket kompleksi ilə bağlı son bəyanatına gəlincə, buna iki baxımdan - siyasi və texniki baxımdan baxmaq lazımdır. Siyasi cəhət budur ki, Paşinyan dolayı yolla da olsa, Ermənistanın son müharibədə Azərbaycana qarşı operativ-taktiki raketlərdən istifadə etdiyini etiraf etdi və bu, onların yerləşdikləri yerlərə cavab zərbəsi yaratmaq və bununla da KTMT-ni cəlb etmək üçün edildi. Lakin Azərbaycan rəhbərliyinin siyasi iradəsi və qoşunlardakı nizam-intizam bu planları alt-üst etdi. Texniki cəhət ondan ibarətdir ki, erməni hərbçiləri “İsgəndər”in bütün döyüş qabiliyyətlərindən tam istifadə edə bilmədilər ki, bu da Ermənistan silahlı qüvvələrinin müharibə ərəfəsində ümumi deqradasiyasından xəbər verir.

Mənim “İsgəndər”in “partlamadığı” ilə bağlı boş spekulyasiyalara cavab vermək arzum yoxdur, çünki heç vaxt bu mövzuda özümü mütəxəssis saymamışam, amma faktın özü çox qəribə görünür. Bu komplekslərin döyüş şəraitində istifadəsi üçün xüsusi təlim keçmiş erməni hərbçiləri niyə onları taktiki və texniki imkanlarının 100%-i səviyyəsində işləməyə məcbur edə bilmədilər. Düşünürəm ki, bunun səbəbini Rusiyada yox, Ermənistanda axtarmaq lazımdır və bu ölkənin Xüsusi İstintaq Xidməti bu suala cavab axtarmalıdır.

- Bu yaxınlarda Rusiyanın Ermənistan ordusunu bərpa etməyə kömək edəcəyi barədə xəbərlər yayıldı...

- Şəxsən mən belə bir ehtimalı istisna etmirəm, çünki bir növ operetta-karnaval versiyasında olsa belə, KTMT çərçivəsində müttəfiqlik öhdəlikləri ilə əvvəlcədən müəyyənləşdirilib. Rusiyanın Ermənistanda hərbi varlığı çox böyükdür - sərhəd xidmətləri, ölkənin hava hücumundan müdafiə, raketdən müdafiə sistemi, Hərbi Hava Qüvvələrinin quru-texniki xidmətləri, elektron müharibə bölmələri, hərbi-texniki kəşfiyyat - bütün bunlar yalnız Rusiyanın nəzarəti altında deyil, həm də rus zabitlərinin qüvvələri və Rusiya və Ermənistanın Birgə Kontingentinin tərkibi tərəfindən idarə olunur. Faktiki olaraq, yalnız quru qoşunları Müdafiə Nazirliyi və Ermənistan Baş Qərargahının nəzarəti altında qaldı, lakin onların da yarısı son Ermənistan-Azərbaycan müharibəsi zamanı məhv edildi.

Bu şərtlər daxilində Rusiyanın tamamilə Ermənistanı öz hərbi qorumasına alması, ordusunu yenidən və öz hesabına yenidən yaratmaqdan daha asan olacaq. Bu ssenaridə əhəmiyyətli bir "amma" var: əgər Rusiya Ermənistan ordusunun mövcud acınacaqlı vəziyyəti fonunda ölkəyə əlavə qüvvələrini gətirsə, şərtli Qərbdə və erməni cəmiyyətinin bir hissəsində bu 2014-cü il Krım hadisələrindən sonra, Rusiyaya indi lazımsız olan bir “işğal” faktı kimi görünəcək. Bu səbəbdən Kremlin gələcəkdə vəsait qaytarma ümidi olmadan Ermənistan ordusunun modernləşdirilməsinə yenidən investisiya qoymaqdan başqa bir yolu yoxdur.

Ermənistan ordusunun artıq 5 ordu korpusundan və Müdafiə Nazirliyinin tərkibindəki bir çox idarələrdən ibarət olmayacağı aydındır ki, bu da bir çox lazımsız ümumi vəzifələrə və korrupsiyaya səbəb olur. Amma, əlavə topçu, sapyor, iki aviasiya eskadronu ilə gücləndirilən bir tank və iki motorlu piyada alayının idarə edilməsi üçün bir general və onlarla polkovnik kifayət edir. Təbii ki, belə bir erməni ordusu, Türkiyə və Azərbaycan ordusuna müqavimət göstərə bilməyəcək, ancaq gürcü ordusundan daha güclü ola və ölkənin dövlət suverenliyinin layiqli bir xüsusiyyətini təmsil edə biləcək. Ermənistan silahlı qüvvələrini yenidən reanimasiya etmək üçün başqa variantlar çətin ki, geosiyasi baxımdan əsaslandırıla bilər. Əlbəttə ki, bu vəziyyətdə Ermənistan Azərbaycana qarşı qisas almağı əbədi unutmalı və ümumdünya əzəməti haqqında illüziyalardan qurtulmalı olacaq. Əks təqdirdə Rusiyanın heç bir hərbi-texniki yardımı ona kömək etməyəcək. Axı, dağıtmaq arzusu beyində başlayır.
Ardını oxu...
Zaur Məmmədov: “Kremli tanıyan hər kəs bilir ki, bu kimi hadisələr, ələlxüsus da qonşu ölkələrin siyasətçilərinə bağışlanmır”
Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın “Azərbaycana “İsgəndər” atdıq, partlamadı” fikirlərindən sonra yaranan qalmaqal davam edir. Ordunun Paşinyana qarşı hərəkətlənməsinin ardınca Baş nazir tərəfdarlarını meydana çağırıb.

Analitiklər prosesin arxasında Rusiyanı görür və baş verənləri hərbi çevrilişə cəhd kimi dəyərləndirirlər. Bununla yanaşı, baş verənlərin fonunda iki ölkə arasında münasibətlərin kəskin dəyişəcəyi də bildirilir.

Buna adekvat olaraq, Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin sözçüsü Dmitri Peskov hadisələrin inkişafını narahatlıqla izlədiklərini söyləyib. O, Ermənistanda baş verən hadisələrin ölkənin daxili işləri olduğunu vurğulamağı da unutmayıb. Lakin Putinin sözçüsü Paşinyanın “İsgəndər” raket kompleksi barədə dediklərinə cavab verməyib.

Siyasi elmlər doktoru, politoloq Zaur Məmmədov baş verənlərlə bağlı AYNA-nın suallarını cavablandırıb.

- Zaur bəy, Ermənistanda vəziyyətin gərginləşməsi Paşinyanın Rusiyaya sərf etməyən fikirləri ilə nə qədər əlaqəlidir?



- Məsələ burasındadır ki, bu fikirlər Paşinyanın Rusiya silahları ilə bağlı səsləndirdiyi ilk tənqidi fikirlər deyil. Paşinyanın növbəti dəfə Rusiya silahları ilə bağlı səsləndirdiyi tənqidi fikirlər də təbii ki, həm Ermənistan ictimaiyyətində, həm də Rusiya ictimaiyyəti və iqtidarında ciddi reaksiyaya səbəb olub. Lakin Paşinyan bu dəfə daha da irəli gedərək, müasir Rusiya tarixində ən uğurlu silah növlərindən sayılan “İsgəndər” raket kompleksi ilə bağlı çıxış edib və bu da Rusiyada birmənalı qarşılanmayıb. Artıq iki gündür ki, Rusiya Dövlət Dumasının deputatlarından tutumuş, müxtəlif rəsmi şəxslər, ekspertlər və digərləri Nikol Paşinyanı bu çıxışına görə ciddi şəkildə tənqid etməyə başlayıblar. Hətta, “İsgəndər”lə bağlı fikirlərinə görə Nikol Paşinyanın üzr istəməsi tələb edilib.



Məsələ burasındadır ki, “İsgəndər” raket kompleksi bir neçə il əvvəl Amerika Birləşmiş Ştatlarının Şərqi Avropda Rusiyaya qarşı qurmuş olduğu raket sistemlərinə cavab olaraq istehsal edilmişdi. Bundan sonra da bu istiqamətdəki siyasətdə ABŞ ilə Rusiya arasında silah yarışı başlamış və Moskva bu silahlardan NATO ölkələrinə, xüsusən də ABŞ-a qarşı təzyiq vasitəsi kimi istifadə edirdi. Qarabağ döyüşlərində isə biz Rusiya silahlarının hansı vəziyyətdə olduğunu daha yaxşı gördük.



- Nikol Paşinyanın “İsgəndər” və digər Rusiya silahlarını tənqid etməsi, təbii ki, Rusiyanın hərbi-siyasi nüfuzuna zərbə də endirdi. Rusiyanı həm də bu zərbə qıcıqlandıra bilərmi?



- Təsadüfi deyil ki, Qarabağ müharibəsindən sonra Rusiya hərbi sənaye kompleksinin alıcılarının sayı kifayət qədər aşağı düşməyə başladı. Eyni zamanda, “İsgəndər” başda olmaqla, digər Rusiya istehsalı olan silah növlərinin qiymətləri də ucuzlaşdı. Ona görə də Nikol Paşinyanın çıxışına Ermənistan müxalifəti həm də bu aspektdən yanaşaraq, öz xeyrinə bacardıqca istifadə etməyə çalışır və fürsətdən istifadə edərək Nikol Paşinyanın Rusiya tərəfindən cəzalandırılması üçün geniş şəkildə informasiya müharibəsinə başlayıblar.



Kremli tanıyan hər kəs bilir ki, Putin, adətən, bu kimi hadisələri, ələlxüsus da qonşu ölkələrin siyasətçilərinə bağışlamır və Ermənistan hələ də Rusiyanın hərbi-siyasi müttəfiqi sayıldığı üçün, İrəvan tərəfindən səsləndirilən bu fikir Rusiya tərəfindən xüsusi həssaslıqla qarşılanıb. Post-müharibə dövründə biz Kremlin Ermənistan müxalifətinə dəstək vermədiyinin şahidi olduq, çünki Paşinyan üçtərəfli Qarabağ razılaşmasının qarantı kimi, pis-yaxşı Kremlin bütün təkliflərini yerinə yetirirdi. Amma digər tərəfdən, onun anti-Rusiya mövqeyi də xalq tərəfindən sevilir və Paşinyanın bu çıxışı da emosional fonda özünü müdafiə etmək üçün səsləndirlib. Təbii ki, bu çıxışın Ermənistan dövlətinə zərbəsini biz yaxın günlərdə görmüş ola bilərik.



- Belə çıxır ki, Ermənistanda vəziyyətin gərginləşməsində Rusiyanın da rolu var?



- Hal-hazırda, Moskva Paşinyana alternativ lider axtarışında olsa da, etiraf etmək lazımdır ki, erməni cəmiyyəti Paşinyana alternativ lider görmür. Bunu, ən azından Ermənistanda aparılan beynəlxalq sorğuların nəticəsindən də görə bilərik. Erməni siyasi arenasında Paşinyana alternativ sayıla biləcək Robert Koçaryan, Sarukyan və Artur Vanisyanın adını çəkə bilərik ki, xalq onların hakimiyyətə gəlməsində maraqlı deyil. Ən son sorğunun nəticəsinədə gördük ki, ölkənin 33 faizi Paşinyanı dəstəkləyir, 27 faizi isə heç kimə səs vermək istəmir.



Belə olan təqdirdə, Rusiyanın qarşısında əsas vəzifə ya hakim partiyanın daxilində, ya da digər siyasi partiyalar arasında Paşinyana alternativ axtarmağa başlamaqdır. Yəqin ki, Rusiya Paşinyana alternativi hakim partiyanın daxilində də axtarmaqdadır. Necə ki, Ermənistanın xarici işlər naziri Ara Ayvazyanın çıxışlarının Nikol Paşinyanın çıxışları ilə üst-üstə düşmədiyinin şahidi oluruq, həmçinin digər nazirlərin də. Hər halda, Rusiya Nikol Paşinyanı bu davranışlarına görə, mütləq cəzalandıracaq.



- Baş verənlərin fonunda Azərbaycan üçün əsas məqamlar nədir?



- Bizim üçün əsas məqam Ermənistanın daxilindəki proseslər fonunda Qarabağ-Xankəndi məsələlərinə xələl gətirilməməsidir. Düzdür, Ermənistan bu gün Cənubi Qafqazda proseslərin subyekti yox, obyektinə çevrilib, amma eyni zamanda Rusiyanın daxilində baş verənlər hələ də xüsusi aktuallıq kəsb etməkdədir.



- Paşinyanın devrilməsi nə qədər realdır?



- Nikol Paşinyanın ölkənin Baş Qərargah rəisini və müavinini işdən çıxarması onun ciddi səhv idi. Çünki biz 2018-ci ildə də gördük ki, istənilən inqilabda ordunun, polisin və tələbələrin kimin yaında olması olduqca vacbdir. Yəqin ki, ordunun Nikol Paşinyana istefa tələb etməsi, birbaşa olaraq Kremldən gələn təlimat əasındadır və bu da o deməkdir ki, artıq yaxın saatlarda Ermənistanda dövlət çevrilişinin şahidi ola bilərik.

Müəllif: Mərahim Nəsib
Ardını oxu...
“Torpaqlarının işğal altında qalması hər bir ölkənin inkişafı üçün ciddi maneələr yaratmaqla yanaşı, həm də ölkənin siyasi və iqtisadi sistemlərini dayanıqsız vəziyyətə gətirir. Ona görə də müəyyən bir zamanda ərazi bütövlüyü probleminin həllinin ölkə üçün prioritetə çevrilməsi baş verir. Belə görünür ki, Ukrayna üçün həmin zaman yaxınlaşır”.

Politoloq Ərəstun Oruclunun müsahibəsini təqdim edirik:

- Ermənistan Müdafiə naziri Vaqarşak Arutyunyan İran və Türkiyə ilə yanaşı, Azərbaycanla sərhədlərin də rusiyalı sərhədçilər tərəfindən mühafizə olunacağını açıqladı. Sizcə, bu addım nəyə hesablanıb?

- Ermənistan faktiki olaraq dövlət kimi iflasa uğrayıb və radikal erməni müxalif siyasətçilər nə qədər yeni müharibə barədə danışsalar da, bunun üçün resurslarının olmadığını və olmayacağını yaxşı bilirlər. Yəni bunların hamısı sadəcə erməni cəmiyyətinin müharibənin nəticələrindən qəzəbli hissəsinin dəstəyini qazanmağa hesablanmış populist ritorikadır. Hakimiyyətin isə bu haqda məlumatı daha səhihdir, ölkəyə görə məsuliyyət yükü də çoxdur, ona görə də Paşinyan hökumətinin nümayəndələri öz açıqlama və addımlarında daha realist görünürlər. Digər tərəfdən, Rusiya müxalifəti Paşinyana qarşı səfərbər etməklə onu küncə sıxmağa davam edir.

Hökumət yaranmış şəraitdə özünü xilas etmək yolunu ölkənin suverenliyinin olan-qalan hissəsini də Rusiyaya güzəştə getməkdə görür. Ermənistanın Rusiyaya təklif edə biləcəyi başqa bir şey də qalmayıb. Digər tərəfdən də Ermənistan bütün sərhədlərini Rusiyanın nəzarətinə verməyi özünün təhlükəsizliyinə təminat hesab edir. Rusiyanın bu məsələdə marağı isə yaxın və uzaq gələcəkdə Ermənistan ərazisindən keçəcək tranzitə nəzarət etməkdir. Digər tərəfdən, bu cür imkanlar əldə edən Rusiya Ermənistanı birdəfəlik özününküləşdirmiş olacaq.

- Ermənistan daxilində ictimai-siyasi gərginlik hökm sürür, Baş nazir Nikol Paşinyan müxalifətin müqaviməti qarşısındadır. Amma böyük iddialarının əksinə olaraq, meydana lazımi sayda elektorat çıxarmaq mümkün olmur. Bunu necə izah etmək olar: erməni cəmiyyəti məğlubiyyətlə barışıb, yoxsa…?

- Mən bunun səbəblərinin çox olduğunu düşünürəm, amma zənnimcə, əsasən aşağıdakı 3 səbəbdən Paşinyana qarşı birləşmiş müxalifət uğur qazana bilmir. Birinci səbəb odur ki, Rusiyadan gözlədikləri dəstəyi ala bilməyib darmadağın edilən Ermənistanın əhalisinin böyük bir hissəsi bəlkə də Azərbaycandan daha çox Rusiyaya qəzəblidir. Bu səbəbdən də Moskvanın dəstəklədiyi müxalifətə etimad minimuma enib.

İkinci səbəb, fikrimcə, Paşinyanın hər bir halda xalqın iradəsilə hakimiyyətə gəlməsi amilinin rol oynamasıdır. Bir növ xalq öz seçimi olan hökumətə qarşı getmək istəmir və üstəlik də cəmiyyətdə səfərbərlik, mütəşəkkillik yoxdur. Mənim bir sözüm var ki, qələbənin yüz atası çıxar, amma məğlubiyyətin bir yetim balası da tapılmaz. Bu ifadə bugünkü Ermənistan reallığını tam əks etdirir, çünki indi siyasi fəaliyyətə qoşulmaq, kiməsə dəstək vermək baş verənlərə şərik çıxmaq anlamına gəlir, bunu isə artıq heç kim istəmir. Üstəlik də məğlubiyyət bir növ şapalaq kimidir, dəyəndə ayıldır, normal hislərə qaytarır. Ermənistana dəyən isə çox ağır şapalaq oldu.

Üçüncü səbəb də erməni müxalifətinin əsas liderlərinin hakimiyyət olimpindən, keçmiş korrupsionerlərdən ibarət olmasıdır. Xalq onlardan artıq doyub. Qaldı cəmiyyətin məğlubiyyətlə barışması məsələsinə, reallıq elə bir şeydir ki, onunla tədricən barışmalı olursan. Ermənistan cəmiyyəti də asta-asta həmin reallığa yaxınlaşır.

- Sabiq prezidentlər - Serj Sərkisyan və Robert Köçəryan fəallaşıb. Hətta Köçəryan qələbəsinə əmin olduğunu dilə gətirir. Bu fəallaşma planlı şəkildə baş verirmi?

- Zənnimcə, baş verənlərin həm spontan, həm də planlı tərəfləri var. Belə ki, hərbi uğursuzluq daim siyasi opponentlər üçün hakimiyyətin devrilməsi imkanı yaradır və onlar da bu şansı əldən verməmək üçün hərəkətə keçirlər. Digər tərəfdən də xaricdən dəstək alan müxalif qruplar üçün bu, əlavə stimul olur. Ermənistandakı müxalifətin müxtəlif qruplarının Moskvadakı müxtəlif hakimiyyət qanadlarına bağlılığı heç kəsə sirr deyil. Belə ki, Robert Köçəryan daha çox Kremlə, Serj Sərkisyan isə Rusiya hakimiyyətinin hərbi qanadına bağlıdır. Moskvadakı hakimiyyətdaxili qruplar arasında gedən mübarizənin əsas şərtlərindən biri də əyalətlərdə mövqeləri möhkəmləndirməkdən ibarətdir. Bu mənada, Ermənistandakı aktivləşmənin həm də Moskvadan stimullaşdırıldığını demək olar.

Məsələn, bu günlərdə Kremlə bağlı “Sputnik” agentliyi keçirdiyi “sorğuda” Robert Köçəryanın populyarlığının 42%, Serj Sərkisyanın isə təxminən 0.5% olduğunu göstərmişdi. Zənnimcə, əlavə şərhə ehtiyac qalmır.

- Gürcüstanda baş verən son olaylar haqda fikriniz nədir, Baş nazir Georgi Qaxariyanın istefasının arxasında hansı səbəblər durur?

- Baş nazir Georgi Qaxariyanın istefası Gürcüstanda yetişən siyasi böhranın bir növ “ilk qaranquşu” idi, onun ardınca müxalifət liderinin həbs olunması isə ölkədəki ictimai-siyasi böhranın göründüyündən daha dərin olmasına işarədir. Bu da gözlənilən idi, çünki Cənubi Qafqaza nəzarət etmək istəyən geosiyasi amilin planına görə, ictimai-siyasi böhran bütün regionu əhatə etməlidir. Əks halda yekun nəticə əldə olunmayacaq. Nəqliyyat dəhlizlərinə, yollara və digər kommunikasiyalara nəzarət yalnız hər 3 ölkədəki siyasi hakimiyyətlərin loyallığı sayəsində mümkündür.

Hakim “Gürcü arzusu” Rusiyaya loyallıq göstərərək, eyni zamanda da NATO və Avropa Birliyinə inteqrasiya olunmaqla bir növ balanslı xarici siyasət yürütməyə çalışırdı. Bu, bir müddət mümkün görünsə də, geosiyasi mübarizənin kəskinləşdiyi şəraitdə belə siyasi doktrina məğlubiyyətə məhkumdur. Baş verən də budur. Belə görünür ki, indi qonşu ölkədə Rusiyaya birmənalı tərəfdaş hökumət qurulmalıdır, amma Gürcüstan cəmiyyətindəki əhvalla buna nail olmaq bir o qədər də asan olmayacaq. İndi Qərbin və xüsusilə də yeni ABŞ administrasiyasının mövqeyindən çox şey asılıdır. Mövqe isə hələlik müxalifətə basqılara görə ayrı-ayrı ehtiyatlı bəyanatlardan ibarətdir.

- Üçtərəfli Təmas Qrupundakı Ukrayna nümayəndə heyətinin təmsilçisi Aleksey Arestoviç işğal altında olan Donbasda vəziyyətin yazda kəskinləşəcəyinin qaçılmaz olduğunu bildirib. Sizcə, yaxın gələcəkdə belə bir kəskinləşmə gözləniləndirmi?

- Bəli, gözləniləndir və həm Ukraynada, həm də Rusiyada buna ciddi hazırlıqların getdiyi görünür. Ukrayna hökuməti Rusiyanın ölkənin daxilindəki informasiya resurslarını sıradan çıxarmaqla yanaşı, həm də müəyyən hərbi hazırlıqlar həyata keçirir. Təcrübə göstərir ki, belə hazırlıqlar konkret nəticələrə hesablanaraq aparılır. Yəni ölkənin Moskvanın nəzarətində olan ərazilərini azad etməyə... Azərbaycanın Qarabağdakı hərbi qələbəsi bu mənada Ukrayna üçün stimul yaratdı və Kiyev də Türkiyə ilə siyasi və hərbi əlaqələrini gücləndirməyə başladı. Təbii ki, Moskvada da bunu yaxşı anlayırlar və yəqin ki, buna hazırlaşırlar da. Odur ki, vəziyyətin kəskinləşəcəyi gözləniləndir.

Torpaqlarının işğal altında qalması hər bir ölkənin inkişafı üçün ciddi maneələr yaratmaqla yanaşı, həm də ölkənin siyasi və iqtisadi sistemlərini dayanıqsız vəziyyətə gətirir. Ona görə də müəyyən bir zamanda ərazi bütövlüyü probleminin həllinin ölkə üçün prioritetə çevrilməsi baş verir. Belə görünür ki, Ukrayna üçün həmin zaman yaxınlaşır.

- ABŞ Prezidenti Co Bayden Rusiyaya qarşı ilk mesajlarını verdi. Rusiyanın Çindən daha təhlükəli olduğunu, amma bu kimi təhdidedici fəaliyyətlərinə imkan verməyəcəyini dedi. Bayden Rusiyanı hansı şəkildə dayandırmağı düşünür?

- Bu gün Bayden administrasiyasının Rusiya siyasətinin konturlarının nədən ibarət olduğunu demək çətindir, amma həmin siyasətin sərt olacağını artıq Moskvada da anlayırlar. Ona görə də Kreml öz plan və niyyətlərini qısa zamanda maksimum reallaşdırmağa çalışır. Moskvada onu da yaxşı anlayırlar ki, yeni ABŞ administrasiyası öz xarici siyasət fəaliyyətini Donald Trampın hakimiyyəti dövründə zədələnmiş ABŞ-Avropa münasibətlərinin bərpasından heç də təsadüfən başlamayıb. Belə bir bütövləşmə həm də Rusiyaya qarşı birgə fəaliyyətin olacağına işarədir. Bu da Rusiyanın ABŞ-la Avropa Birliyi arasında manevr imkanlarını kəskin şəkildə məhdudlaşdıracaq.

Qərb bütövləşəndə və bunun nəticəsi olaraq Moskva üçün meydan daralanda isə Rusiya üçün çətin dönəm başlayacaq. Amma bütün bu işlər hələ ki, müəyyən zaman tələb edəcək, odur ki, dediyim kimi Rusiya öz təsir dairəsini maksimum genişləndirməklə Qərbi fakt qarşısında qoymaq istəyir. Bu, mövcud geosiyasi reallıqda bəlkə də yeganə düzgün siyasi taktika olmaqla yanaşı, həm də yetərincə risklidir, çünki Rusiyanı bütün sərhədləri boyu üzücü qarşıdurmalara çəkə bilər. Amma görünən həm də budur ki, Moskvanın başqa alternativi yoxdur.neqativ.com
Ardını oxu...
"Bu balaca xalq o boyda icra hakimiyyətini yedizdirə bilməz"
Oliqarx-korrupsioner məmurlar ölkənin inkişafında tormozlayıcı faktor kimi qalmaqda davam edir. Son dövrlər korrupsiyaya qarşı mübarizə çərçivəsində bəzi addımların atılması ilə paralel bir sıra keçmiş məmurların qəsrləri, biznes imperiyaları, dövlət büdcəsindən talan etdikləri haqda yeni məlumatlar da ortaya çıxır. Müşahidələr göstərir ki, məhz oliqarx-korrupsionerlər və onların yaratdığı sistem ölkənin gələcəyinə ciddi "baltalar çalıb". Dövlət büdcəsi talanıb, milyardlar ələ keçirilib, dövlətin pulları hesabına tikilən bir sıra obyektlər isə üzərindən bir neçə il keçdikdən sonra bərbad hala düşüb.
"AzPolitika.info" korrupsiya və ona qarşı mübarizə mövzusunda “Yeni Nəsil” Jurnalistlər Birliyinin sədri, siyasi şərhçi Arif Əliyevlə söhbətləşib.
Müsahibəni təqdim edirik:
- Arif müəllim, son zamanlar yenidən media və sosial şəbəkələri sabiq və hazırkı məmurların milyonluq mülklərinin fotoları bəzəməyə başlayıb. Bir tərəfdən də korrupsiyaya qarşı mübarizənin gücləndirildiyi görüntüsü var. Ölkədə korrupsiyaya qarşı mübarizəni necə qiymətləndirirsiniz?
- Son dövrlər korrupsiyaya qarşı diqqətin artması şübhəsizdir və həyata keçirilən bir sıra cəza tədbirləri məhz korrupsiyaya qarşı mübarizənin fəallaşdığını göstərir. Qənaətimcə, bu, bir neçə səbəbdən irəli gəlir. Həm ölkənin maliyyəyə olan ciddi ehtiyacı, həm idarəçilik sisteminin dəyişdirilməsinə olan ehtiyac, həm də bəzi korrupsioner şəxslərin həddən artıq böyük qüvvə toplaması və artıq bu qüvvənin bəzən istifadə edilməsi başlıca səbəblərdir. Nəzərə almaq lazımdır ki, kapitalın özünəməxsus xüsusiyyətlərindən biri də ondan ibarətdir ki, kapital böyük həcmdə toplandıqda artıq biznes sərhədlərindən çıxmağa və siyasi mahiyyət kəsb etməyə başlayır. Amma ölkədə mübarizə adı ilə bizə təqdim edilən bu prosesi korrupsiyaya qarşı əhatəli mübarizə kimi qiymətləndirməzdim. Çünki korrupsiyaya qarşı mübarizə kimlərinsə tutulması və pulunun əlindən alınması ilə həyata keçirilir. Məncə, korrupsiyaya qarşı mübarizə qanunvericilikdə, idarəçilikdə və kadrların təyinatı kimi məsələlərdə islahatları tələb edir. Bizdə həmin islahatların elementləri mövcuddur. Son illərin fərmanlarına baxsaq, iri dövlət şirkətlərinin idarəçiliyinin dəyişdirilməsini götürsək, görərik ki, bunlar dediyim islahatların elementləridir. Amma təəssüflər olsun ki, bu elementlər konsepsiya şəklində ortaya çıxmır.
Digər mühüm element ondan ibarətdir ki, korrupsiyaya qarşı mübarizə heç zaman ictimaiyyətin real iştirakı olmadan real nəticələr verməyəcək. Çünki nəzarət mexanizminin özəyini, nə qədər dövlət nəzarət komitəsi yaratsaq da, ictimaiyyətin prosesə cəlb edilməsi təşkil edir. Bizdə isə görürük ki, hətta yeni yaradılan idarəçilik strukturlarının tərkibində də ictimai nəzarət şuraları yaradılır. Amma son nəticədə bu şuralara da həmin məmurların özləri təyin edilir. Bu elementlər hələlik bizim ölkəmizdə korrupsiyaya qarşı mübarizənin real formalar almasına ciddi maneədir.
- Uzun illər dövlətdə yüksək post tutan şəxslər vəzifədən getdikdən sonra bəlli olur ki, böyük kapitallar toplayıblar, nəhəng biznes şəbəkələri qurublar və dövlət büdcəsini talayıblar. Sizcə, talanan pulların dövlət büdcəsinə qaytarılması nə dərəcədə realdır?
- Ölkədə hökumət strukturları tərəfindən maliyyə məsələlərinə nəzarət elə qurulub ki, nəinki iri korrupsionerlərin, hətta sizinlə mənim bank hesablarımız haqqında tam məlumat var. Ora gəlib çıxan pullar haqqında da məlumatlar var və mən özüm dəfələrlə bunun şahidi olmuşam. Ona görə də, bu adamlar işdən çıxarılır və bundan sonra böyük məbləğdə pul topladıqları məlum olur və bu barədə ictimai rezonans yaradılır... Məncə, bu təsəvvür bir qədər düzgün deyil. Bilinir kimin nə qədər pulu var, harada var, haradan yığılıb. Bunlar əsasən bəllidir və onların həbs edilməsi, qənaətimcə, çox zaman onların taladıqları pulla bağlı olmur.
- Bəs nə ilə bağlı olur?
- Yuxarıda qeyd etdiyim kimi, kapitalın mahiyyətindən biri də odur ki, böyüdükdən sonra dingildədir. Yerində durmağa qoymur. Və onlar başlayırlar siyasi müstəvidə fəaliyyətlərini artırmağa. Əslində bizim oliqarxların həbsi, onların vurulması və ya vəzifədən çıxarılması ilə bağlı olan informasiyamız heç də hər zaman həqiqəti əks etdirmir. Orada səbəblər daha böyük olur. Kiminsə yüksək siyasi posta iddiası yaranmağa başlayır, kimsə siyasi qruplaşmalar yaratmaq istəyir və s. Əsas problem oradan törəyir. Biz bunu bizə yaxın olan Türkiyədə də gördük. FETÖ məsələsi siyasi əhəmiyyət kəsb etməyə başlayanda artıq iqtisadi istiqamətdə də cəzalandırmalar başlayır. Bizdə də elə buna oxşar proses baş verir. Məncə, burada korrupsiyadan daha üstün olan səbəblər ortaya çıxır.
- Ancaq cəmiyyətimizi daha çox talanan pulların dövlət büdcəsinə qaytarılması, bu kapitalla işğaldan azal edilən rayonlarda bərpa işlərinin aparılması, insanların sosial rifahının yüksəldilməsi maraqlandırır...
- Mən anlayıram ki, cəmiyyəti pul hər zaman maraqlandırır. Nə qədər alındı, nə qədər qaytarıldı məsələsi daima populyar müzakirə hesab olunur və s. Amma kimdənsə pulun alınması və ya büdcəyə qytarılması, hələ qarantiya vermir ki, növbəti gələn eyni üsullarla talamaqda davam etməyəcək. Çünki talançılıq mexanizminin özü tam dağıdılmayıb. Kadrların təyinatında köhnə prinsiplər faktiki dəyişməyib. Nə olsun ki, nisbətən gənclər irəli cəkilib? Bəyən cavanlara pul lazım olmur? Mən məsələyə konseptual yanaşmağın tərəfdarı kimi çıxış etməyi vacib sayıram. Çünki biz korrupsiya imkanlarını və yollarını kəsməli, məhdudlaşdırmalıyıq. Təəssüflər olsun ki, korrupsiyanın tam olaraq aradan qaldırılması heç yerdə mümkün deyil. Elə bir ideal cəmiyyət yaratmaq mümkün deyil. Hətta daha irəlidə olduğunu düşündüyümüz ölkələrdə də korrupsiya baş verir. Avropa Şurasında nə qədər adamın korrupsiya ilə əlaqələrinə görə cəzalandırıldığını görmədikmi? Əlbəttə, korrupsiyanı tam aradan qaldırmaq mümkün deyil, amma korrupsiya sprutunun əl-ayağının kəsilməsi üçün müəyyən mexanizmlər olmalıdır ki, biz bunun səviyyəsini minimuma endirək. Yoxsa biri yeyib harınladı, onu çıxardıb yerinə başqasını qoymaqla hansı qarantiyamız var ki, onların arasından korrupsionerlər çıxmayacaq? Bax, burada qarantiya rolunu mexanizmlər-ictimai nəzarət, qanunvericilik oynamalıdır. Odur ki, biz mübarizəni paralel aparmaqla - korrupsioneri cəzalandırmaqla yanaşı islahatları da davam etdirməliyik. Onda deyə bilərik ki, dairə qapanır və biz, bu bəladan tədricən xilas oluruq.
- İdarəetmədə təkmilləşdirməni nəzərdə tutursunuz?
- Bəli. Düzdür, proses gedir. Prosesin getmədiyini, islahatların olmadığını demək qərəzli yanaşma olardı. Özümüz gördük ki, iri dövlət müəssisələrinin idarəçilik forması dəyişdirilir, bir sıra fərmanları var ki, diqqəti cəlb etməsələr də, onlar iqtisadi imkanların genişləndirilməsinə, monopoliyanın vurulmasına xidmət edir. İctimai nəzarət məsələsinə dəfələrlə toxunulub, Prezident özü vurğulayıb ki, bizə mütləq ictimai nəzarət lazımdır. Bəli, ictimai nəzarət olmadan effektiv idarəçilik, o cümlədən korrupsiyanın azaldılması qeyri-mümkündür. Amma biz o ictimai nəzarətin mahiyyətini də eybəcərləşdirmişik. İctimai nəzarət adı altına əlavə dövlət nəzarəti formasını yaradırıq. İctimaiyyət dünənə qədər küçədə necə gəzirdirsə, indi də elə gəzir. Onun bilavasitə idarəçilikdə imkanları olduqca aşağıdır. Eynilə biz buna bariz misal kimi bələdiyyələri göstərə bilərik. Bələdiyyələr idarəçiliyin bir üsuludur, özü də ictimaiyyətə bir köynək daha yaxın qurumdur. Amma bələdiyyələrin rolu nə ilə fərqləndi? Və ya bilavasitə maliyyə ilə işləyən fond yaradırıq və adını da qoyuruq ki, ictimai nəzarət şurası var. Baxırsan ki, ictimai nəzarət şurasının üzvlərinin 90 faizi dövlət qurumlarının əməkdaşlarıdır. Belə də ictimai nəzarət olar? Bunlar maraq konflikti yaradır. Maraq konflikti olan yerdə biri, ikisi vicdanla hərəkət edər. Ağıllı və uzaqgörən filosoflar deyirlər ki, vicdan üzərində dövlət mexanizmi qurmaq olmaz.
- Baş nazirin sabiq müavini Əli Həsənovun dövründə məcburi köçkünlərə ayrılan 7,1 milyard manatın 2,1 milyardının mənimsənildiyi iddia edildi. Sabiq spiker Oqtay Əsədovun hektarlarla ərazidə qəsrinin olduğu, Bakıdan-Londona uzanan nəhəng biznes imperiyasının işlədiyi qeyd edildi. Dolanmaqdan şikayətlənən Ziya Məmmədovun isə az qala hər rayonda böyük imarətlərinin olduğu ortaya çıxıb. Bu cür nümunələri davam etdirməkdə çətinlik çəkmək mümkün deyil. Sizcə, dövlət büdcəsindən nə qədər oğurluq olub və bu kapitallarla yeni Azərbaycan qurmaq mümkün olardımı?...
- Açığını deyim ki, mən kimin nə qədər oğuladığını və Qarabağımızın bərpası üçün nə qədər pul lazım olacağını hesablamamışam. Amma düşünürəm ki, oğurlanan pullarla Qarabağı tam bərpa etmək mümkün olardı. Nəzərə alın ki, söhbət yaxın 5-10 ildən getmir. Çox böyük dövrdən və böyük vəsaitlərdən söhbət gedir.
O ayrı məsələdir ki, Qarabağın bərpası təkcə pulla başa gələn məsələ deyil. Qarabağın bərpası çox güclü texnoloji həllər, eləcə də ciddi diplomatik səylər tələb edir. Bir çox komponentlər var ki, biz onlardan istifadə etməliyik. Ümumiyyətlə mənim yanaşmam budur ki, cəmiyyətin eyni vaxtda on problemi olanda heç vaxt ayrıca bir problemi götürüb həll etmək mümkün deyil. Bunlar bir-birilə əlaqəlidir. Korrupsiya iqtisadiyyatla, sosial həyatla əlaqəlidir. O biri tərəfdən idarəçilik qüsurları ilə bağlıdır. SSRİ zamanı deyirdilər ki, ayrıca götürülən bir ölkədə sosializm qurmaq mümkün deyil. Eynilə problemlər içərisində olan cəmiyyətin bir problemini ayrıca həll etmək mümkün deyil.
Bir ara medianın - bizim sahənin üzərinə tökülmüşdülər. Deyirdilər ki, hər şey boş şeydir, başlıcası reket jurnalistikasıdır və biz bu problemi həll etməliyik. Amma bu mümkün deyil. Reket jurnalistikasının özü də korrupsiyanın törəmələrindən biridir. Bu medianın törəməsi deyil.
- Söz mətbuatdan, ölkə mediasından düşmüşkən, prokurorluğun rəsmi məlumatına görə, Azərbaycanın media məmurları milyonlarla hesablanan korrupsiya əməli törədiblər...
- Bu ondan irəli gəlir ki, medianın özü uzun illər ərzində korrupsiyaya qarşı mübarizədə mühüm alətdən korrupsiya sisteminin bir hissəsinə çevrilmişdi. Medianı kimlər açırdı? Oğurladıqları pullar sayəsində məmurlar. Və ya dövlət orqanlarında oturan oliqarxlar ayrı-ayrı medianı öz nəzarətinə götürürdülər. Bu da nəticədə kompromat müharibəsinə gətirib çıxarırdı. Yəni faktiki olaraq media ayrı-ayrı oliqarx dairələrin bir-birilə mübarizədə istifadə olunmasına, pul yumaq elementinə çevrilmişdi. İndi KİVDF-də cinayət işləri gedir. Orada nə qədər pul yuyulub? Üzdə olan bina tikintisindən bir neçə milyondur. Amma bizim dövlət orqanlarından televiziyalara daha çox pullar ayrılır. Və bu pullar da eyni mexanizmlə, eyni faizlərlə bölüşdürülürdü. Demək istəyirəm ki, uzun illərin bu fəaliyyətin nəticəsində medianın özü korrupsiyaya qarşı mühüm mübarizə alətindən korrupsiyanın bir hissəsinə çevrilmişdi. Medianı dövlət pulla saxlayırdı. Orada qaytarılma faizləri, siyasi məqsədlə bunu haralarasa yönəltmək, bazara süni müdaxilə də var idi. Digər sahələrdə olduğu kimi...
- Deyəsən korrupsiya ilə mübarizə məsələsində pessimistsiniz...
- Pessimizm və optimizm barəsində fərdi mövzularda danışa bilərik. Bu qədər geniş problemdə pessimizm və ya optimizmdən danışmaq düz olmazdı. Amma deyərdim ki, itirilən imkanlara və həyata keçirilməyən islahatlara baxanda, xeyli dərəcədə məyus oluram. Məyusam ki, 2018-ci ildən başlayan bu çağırış və proses tədricən zəiflədi, dəyişikliklər məntiqi nəticəsinə gəlib çıxmır. Məsələn, ardıcıl olaraq bir neçə icra başçısı tutuldu. Amma hər birimiz bilirik ki, icra hakimləri korrupsiya elementinin bir hissəsidir. Əgər araşdırsan, hamısını tutmaq mümkündür. İslahat ondan ibarət olardı ki, hamısını yığıb atardın bir güncə. Bizim kiçik ölkəmiz var, doxsan icra hakimiyyəti nəyimizə lazımdır? Bu balaca xalq o boyda icra hakimiyyətini yedizdirə bilməz. Hamısı da yemək istəyir. Ona görə proseslərin başa çatdırılmadığı görünür. O cümlədən Qarabağ müharibəsi cəmiyyətdə elə bir xalq-hakimiyyət vəhdəti yaratmışdı ki, biz ondan irəliyə addımlar üçün istifadə edə bilərdik. Ən azı cəmiyyətdə ictimai birlik, böyük vəhdət yaratmaq üçün istifadə edə bilərdik. Zaman keçdikcə sanki görünür ki, bu ruhdan maksimum istifadə edilmir.
- İcra başçılarından söz düşmüşkən, bundan sonra Prezidentin xüsusi nümayəndələri olacaq. Bununla bağlı qanun qəbul edildi, xüsusi nümayəndələrin statusu müəyyən olundu. Bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, yerli icra hakimiyyəti qurumlarının imicləri bərbad olduğundan bu addım atılır. Siz bu yeniliyi necə qiymətləndirirsiniz?
- Mənə elə gəlir ki, bu, düzgün addım olardı. O mənada ki icra hakimiyyəti sistemi ləğv edilsin. Əvvəla, ona görə ki, korrupsiya elementinin bir hissəsinə çevrilib. Bu boyda ölkəni kiçik parçalara bölüb paralel idarəçilik strukturları yaratmaq böyük ziyan verməklə yanaşı ölkəyə həm də xərc verir. Ona görə də, Prezidentin nümayəndələri formasında 8-10 iqtisadi rayonlara uyğun olaraq bölünmək və belə çevik idarəçilik daha faydalı olardı. Həm də bu təkcə mənim fikrim deyil. Mən bununla bağlı ağlına və təcrübəsinə bələd olduğum bizim bir sıra iqtisadçıların və idarəçilərin fikirlərinə bələdəm. Bununla bağlı fikirlərimiz üst-üstə düşür. Hesab edirəm ki, bu idarəetmə üsulu daha faydalı olardı.
Ardını oxu...02/1614195360_1.jpg[/img]Jurnalistika bir peşədir. Burada vətəndaş jurnalistikasından söhbət gedə bilməz. Vətəndaş həkimliyi, müəllimliyi, fizikaçılığı, mühəndisliyi olmadığı kimi jurnalistikası da olmamalıdır. Bu bir peşədir. Konstitusiyamızda təsbit olunub ki, istənilən vətəndaş informasiya əldə etmək və yaymaq hüququna malikdir. Bu bir başqa, vətəndaş jurnalistikası və real jurnalist peşəsi isə başqa anlayışlardır. Ona görə də, vətəndaş jurnalistikası anlayışını da qəbul etmirəm. Çünki bu keyfiyyətli və peşəkar bir yanaşma ola bilməz. Hər peşənin öz qaydaları, çərçivəsi var. Bunu bilmədikdə hər kəs öz bildiyi kimi informasiyanı ötürür. Bu isə heç də hər zaman doğru düzgün ola bilmir. Kimsə, havanın çovğunundan, filan çəkiliş edib paylaşırsa bu jurnalistika demək deyil.

Bunu “Ayna” və “Zerkalo” qəzetlərinin təsisçisi və baş redaktoru Elçin Şıxlı deyib.

Baş redaktor hər kəsin lazımı səviyyədə xəbər hazırlayıb təqdim edə bilmək qabiliyyətinə toxunub:

“İki kəlməni bir-birinin arxasınca ifadə edə bilməyən adamlar çox vaxt informasiya yaymaqla məşğul olur. Bunun nəticəsində peşəkar jurnalistika geridə qalır. Peşəkar jurnalistikanın da günahı ondadır ki, vətəndaşın dediyi həqiqətləri demir. Postsovet məkanında ümumiyyətlə jurnalistikaya, sözə, jurnalistin fəaliyyətinə təbliğat və təşviqat kimi baxılırdı. Bu da jurnalistikanın ən birinci düşmənidir. Jurnalist təbliğat, təşviqat aparmalı deyil. Olanları, həqiqəti düzgün deməlidir. Jurnalsitikanın publisistika, reportaj, müsahibə kimi janrları mövcuddur. Ona görə də, təsadüf adamlar heç vaxt peşəkarcasına müsahibə ala, publisist yazı yaza bilməz. Ən yaxşı halda kamera ilə reportaja bənzər bir şey hazırlaya bilər. Bundan artığını professional jurnalist bacara bilər”.

Elçin Şıxlı bu gün adi jurnalist qaydalarının yerinə yetirilmədiyini diqqətə çatdırıb: “Jurnalistikada müasir çağırışlar ondan ibarətdir ki, doğru düzgün informasiya vermək bacarığı olsun. İnsanlara vaxtında, hadisələrin mahiyyətini düzgün izah edib, çatdırmaq şərtdir. Bunu etmək olmursa, demək problemlər var”.

Media mütəxəsisinin fikrincə, Azərbaycanda istənilən şəxs liberal və demokratik qaydada media təsisatı yarada bilər:

”Amma bunun nəticəsində həmin adam jurnalistdirmi? Yüzlərlə saytda çalışanların jurnalistikadan nə dərəcədə xəbəri var? Bu ayrı mövzudur. Türkiyədə bizə yaxın model kimi orada vahid jurnalist kartı (basın kartı) deyilən sistem mövcuddur. Bunu əldə etmək üçün hansısa media strukturuna üzv olunmalıdır. Ölkəmizdə də vahid jurnalist vəsiqəsi ilə bağlı müzakirələr apara bilərik. Amma bundan sonra müəyyən imtiyazlar yaranır. Ona görə də, belə kriteryalar müəyyən olunmalıdır. Bundan sonra vəsiqələrin kimə və necə verilməsi müzakirə oluna bilər”.

Teleqraf.com
Ardını oxu...
Milli Məclisin deputatı, parlamentin Elm və təhsil komitəsinin, həmçinin Gənclər və idman komitəsinin üzvü Etibar Əliyev Novator.az saytının suallarını cavablandırıb.

Teref.az həmin müsahibəni təqdim edir:

– Pandemiya torunda çırpınan bir dünyada haqq savaşı hələ bitməyən Azərbaycanın vətəndaşı kimi mövcud durumu necə qiymətləndirirsiniz: vəziyyətimiz çox ağırdır, yoxsa?..

– Pandemiya bəşəriyyəti boşluğa atdı. Məktəblər bağlandı, uçuşlar dayandırıldı, səhiyyə sistemləri çökdü, muzeylərdə ayaq səsləri eşidilmədi, hər yerdə sükut yarandı. Virus həyatımızda pauza yaratdı. Qəflətən bizi haqlayan pandemiya və onun gətirdiyi böhranın işartıları ilk növbədə gələcəyə imidi deyil, qorxunu çoxaldır.

Bununla yanaşı qorxunun əhali arasında daha tez yayılmasının vasitələri də öz işini görür. Amerika tədqiqatçıları göstərirlər ki, neqativ və yalan informasiyalar sosial şəbəkələrdə pozitiv və mötəbər informasiyalardan qat-qat tez yayılır və əhatə dairəsini daha sürətlə genişləndirir. Kollektiv qorxu insanları tez birləşdirir. Və məzmununa görə gələcək haqqında arzulardan daha bəsitdir. Buna görə də kollektiv gələcək barədə düşünəndə biz müxtəliflikləri xəyal edirik və onların hər birindən qorxuruq. Kütləvi informasiya vasitələri və sosial şəbəkələr “qorxu fabrikinə” çevrilir və pandemiyanın mənfi psixoloji gözləntiləri bunu gücləndirir.

Mən də hamı kimi artıq bir ildir ki, yoluxanların dinamikasına diqqət edirəm. Azalmalar sonsuzluğa qədər davam edə bilməz. Düşünürəm ki, kütləvi vaksinasiyadan sonra həyat öz axarına düşəcək.

– Təhsillə bağlı problemlər azalmır ki, artır. Belə bir strateji sahəni ziyalılara deyil, ancaq məmurlara həvalə etmək yanlış deyilmi?

– İki gözəgəilmli misal deyim. Ötən əsrin 70-ci illərində İngiltərədə təhsil islahatlarının aparılması görkəmli geoloq və elmşünas Con Bernala tapşırılmışdı. O isə heç vaxt təhsil işçisi olmamışdı. Soruşanda ki, bəs bu iş nəyə görə pedaqoqlara həvalə olunmur, izah etmişdilər ki, pedaqoqların və təhsil məmurlarının başında köhnə təhsil sistemi elə möhkəm iz salıb ki, onlar özləri də bilmədən hər dəfə sürüşüb köhnə düşüncə məcrasına düşürlər.

Yaponiyanın tanınmış filosofu, görkəmli dövlət xadimi Yasuxiro Nakasone ötən əsrin 80-ci illərində ölkədə təhsil reforması keçirilməsi ilə əlaqədar yazır ki, bu işi “professionala” yox, işgüzar dairədə böyük uğur qazanmış Tosio Dokoya həvalə etmişdik. Deyir bu reformanı ona görə təhsil məmuruna tapşırmadıq ki, onlar əvvəlki təhsil sisteminin yetişdirmələri idilər və yeni dövrün fəlsəfəsini bilmirdilər.

Bizə gəlincə, təhsili köhnə təhsil “bilici”lərinin bürokratiyasından və şaquli idarəçiliyindən xilas edəndən sonra onlarla birlikdə məktəblərdən 2500-dən çox saxta diplomlu müəllimi də kənarlaşdırmaq məcburiyyəti yarandı. Onlar saxta tələbə köçürmələri, layihələrə ayrılan vəsaitləri mənimsəməklə təhsili xeyli geriyə atdılar. Əgər birincilər cari ehtiyacların ödənilməsinə xidmət edirdilərsə, ikincilər – intellektuallar dövlətçiliyə, islahatlara, milli özünütəsdiqə xidmət edirlər.

– Bəzən adamda elə təsəvvür yaranır ki, sanki kimlərsə məqsədli şəkildə elm məbədlərini gözdən salıb təhsilimizi məhv etməyə, kökündən qazımağa girişib. “Görün təhsilimiz nə gündədir” deyənlər çoxdur. Təhsilimiz nə gündədir ki?...

– Biz 70 il sovetlərin tərkibində olmuşuq. Nə qədər mütərəqqi qanunlar qəbul etsək də, təfəkkürlərdə, dərsliklərdə sovet stereotipləri qalır. Ali məktəblərdə hələ də ciddi fəlsəfənin əvəzinə dialektik materializm, sovet dövrünün “Psixologiya”sı tədris olunur. Bu gün hər şeyi idarəçilərin üstünə yıxmamalıyıq. Bizim təhsil sisteminin əsas vəzifələrindən biri də “tənqidi təfəkkürü” olan şəxsiyyət yetişdirməkdir. Bunun üçün müəllimin özünün tənqidi təfəkkürü olmalıdır. Bu keyfiyyət müəllimlərdə varmı?

Bir sıra ölkələrdə, o cümlədən Azərbaycanda təhsil qismən başqa ölkələrin təcrübəsinə, qismən daxili reformaların tələbinə və qismən də milli ənənələrə istinadən təşkil olunur ki, burada hansısa rasional prinsipdən danışmaq çox çətindir. Bu amillər bir-birini tamamlaya da bilər, inkar edə də bilər. Bu inteqrasiyadan sistem də yarana bilər, xaos da. Biz hansı səmtə getdiyimizi dəqiq bilməliyik.

Dərsliklərdə problemlər var, dövrün tələbinə uyğun müəllim hazırlığı qənaətbəxş sayıla bilməz. Təhsil idarəçilərinin hamısı səriştəli deyil. “Görün təhsilimiz nə gündədir” deyənlər yəqin ki, bunları nəzərdə tuturlar. Təhsildə ictimai nəzarət mexanizmləri güclənməlidir.

– Kimiləri orta və ali məktəblərdə tədrisin səviyyəsindən şikayətlənir, kimiləri də şagirdlərin, tələbələrin özlərinin elmə, təhsilə maraq göstərmədiklərini söyləyir. Kimdir haqlı?

– Təhsilin keyfiyyətində ciddi problemlər mövcuddur. Məşhur pedaqoqlardan birinin fikridir: məktəbin vəzifəsi uşağın beynini ən müxtəlif məlumatlarla doldurmaq yox, onda hər bir insanın malik olduğu qabiliyyət və təmayülləri, istedad nişanələrini oyatmaq və inkişaf etdirməkdir.

Şagird və tələbələrin elm və təhsilə maraqları müəllimlərdən asılıdır. Onlara verilən elmi-populyar ədəbiyyatlardan asılıdır ki, bunlar da yox dərəcəsindədir. Müəllimlər tədris etdikləri fənnin yeniliklərini şagirdlərinə və tələbələrinə əxz etdirməlidirlər. Köhnə proqram, köhnə dərslik və köhnə təfəkkürlə gələcəyin alimini və mütəxəssisini hazırlamaq mümkün deyil.

İndi siz təsəvvür edin: ali məktəblərdən fəlsəfə dərsini yığışdırıblar. Bu absurddur. Düşüncə elmini, təfəkkürə cavabdehlik daşıyan elmi ali məktəblərdə artıq tədris etmirlər.

Təhsilin asas iki vəzifəsi var: nizam-intizam və fərdi düşünməyə öyrətmək vəzifələri. Təhsil sadəcə bilikləri mənimsətmək üçün deyil, onun gəncləri şəxsiyyət kimi formalaşdırmaq, kamil mənəviyyatlı insan nəsli yetişdirmək missiyası da var. İstənilən gəncin cəmiyyətdəki davranışını məktəb formalaşdırmalıdır.

– Təhsil sahəsində tezliklə dəyişikliklər olacağına inamsız münasibət bəsləyənlər rüşvət olan yerdə inkişafın mümkünsüz olduğunu söyləyirlər. Təhsili bərbad günə qoyanları, bu sahədə korrupsiyalaşmış şəbəkə formalaşdıranları üzə çıxarmaq məgər bu qədərmi çətindir?

– Haqlısınız. Təhsildə rüşvət və korrupsiya yolverilməzdir. Maraqlı bir faktı deyim. Universitetlərin birində keçirilən tədbirə təhsil sahəsində təpədən-dırnağa qədər korrupsiyalaşmış bir nəfər də çağrılmışdı. Zala daxil olanda onu ayaq üstə sürəkli alqışlarla qarşıladılar. Cəmiyyətin korrupsiya və rüşvətxorluğa təpkisi olmalıdır...

Təhsil əhalinin əhəmiyyətli kəsiminin məşğuliyyətini təşkil edir. İndi korrupsiyanın kökünün kəsilməsi istiqamətində xeyli iş görülüb. Tam məsuliyyətlə deyə bilərəm ki, ali məktəblərimizin əksəriyyətində buna nail olunub. Bir sıra korrupsiya şəbəkləri dağıdılıb. Bu bəladan sonra təhsilin keyfiyyətini yüksəltmək lazımdır. Sual olunur: bunu bacarırıqmı? Burda labirintə düşməyin əsas səbəblərindən biri islahatçı idarəçilərin sayının az olmasıdır.

Təcrübələr bölüşülməlidir. Ali məktəblər orta nəticə əldə edən tələbəni tədqiqatlara cəlb etməlidir. Əmək bazarının tələbatları öyrənilməlidir. Ölkədə hələ indiyə kimi təhsil müəssisələrinin normal akkreditasiyası keçirilməyib. Yəni təhsilin keyfiyyəti qiymətləndirilməyib. Təhsilin keyfiyyəti qiymətləndiriləndən sonra təhsil haqlarına yenidən baxılmalıdır.

– Təhsil-tədrisin indiki vəziyyəti ilə bağlı başqa təklifləriniz, yaxud da proqram və layihəniz varmı? Problemlərlə bağlı sizi də dinləyirlərmi?

– Mən təhsil eksperti kimi zaman-zaman təkliflərlə çıxış etmişəm. “Məktəbli fəlsəfəsi”, “Yeni təhsil, tərbiyə və elm antologiyası”, “Boloniya bələdçisi”, “Müəllimlərin peşəkar kompetensiyalarının artırılmasına dəstək” və başqa kitabların müəllifiyəm. Təhsilin inkişafı naminə bir sıra təqdimatlarım olub. Mən bunları vətəndaşlıq borcu hesab edirəm. Və düşünürəm ki, orta məktəb və ali məktəb müəllimlərinin ixtiyarına çeşidli ədəbiyyatlar vermək lazımdır. Bu prosesə ölkənin bütün alimləri qoşulmalıdırlar. Bu istiqamətlərdə biz çox geridə qalmışıq.

Milli Məclisin rəhbərliyi, başda hörmətli Sahibə xanım Qafarova olmaqla təkcə mənim yox, bütün Məclis üzvlərinin təhsil və elm sahəsində təkliflərini diqqətlə dinləyir və onların qanunvericilikdə nəzərə alınmasına yardımçı olur. Hər il təhsil sahəsində bir neçə sanballı kitab tərcümə olunub təhsil işçilərinin ixtiyarına verilməlidir. Belə akademik layihələr dünyanın hər yerində həyata keçirilir. Kitab hələ uzun illər bilik mənbəyi kimi qalacaq.

Distant təhsillə bağlı təkliflərimiz KİV-də geniş yer alıb. Fikrimcə, pandemiyadan sonra distant təhsilin geniş vüsət almasına nail olmaq lazımdır. Təhsilin ənənəvi və distant forması bir-birini tamamlamaqla insan kapitalının inkişafına öz töhfəsini verməlidir. Tezliklə internetin hamı üçün əlçatan olması təmin olunmalıdır.

– Millət vəkili kimi seçicilərlə görüşlərinizdə insanlar daha çox nədən şikayətlənirlər: bahalaşmadan, səhiyyənin durumundan, məmur ədalətsizliyindən?...

– Deputat kimi hər zaman seçicilərimin yanında olmağa çalışıram. Ən çox şikayət sovet dövründə tikilmiş binaların vəziyyəti ilə bağlıdır. Seçicilərimin təhsillə bağlı problemlərini həll etməkdə çətinlik çəkmirəm.

Vətəndaşların şikayətlərinin böyük kəsimi idarə və təşkilatlardakı bürokratiya ilə bağlıdır. Vətəndaşların şikayətlərinə dərhal cavab verilməlidir. Deputat çox vaxt vətəndaşla məmurlar arasında əlaqələndirici rolunu oynayır. Seçildiyim dairədə ortaya çıxan problemləri anlayışla həll etməyə çalışıram. Və insanların problemini öz problemim kimi qəbul edirəm.

Pandemiya dövründə həssas qrupdan olan 20 min tələbənin təhsil haqqından azad olunması olduqca vacib addım idi. Vətən müharibəsindəki qələbəmiz insanlarda xeyli ruh yüksəkliyi yaradıb. Bu qələbənin fonunda biz dövlətimizlə həmrəy olub, problemlərin birgə həllinə çalışmalıyıq.

İnsanların qaldırdıqları problemlərin həlli yolları var. Problemlərin böyük kəsimi bürokratik əngəllərin ucbatından yığılıb qalır. VI çağırış Milli Məclisin deputatları seçiciləri ilə tamam fərqli formatda işləyirlər və bu müsbət dəyərləndirilməlidir.

– Sosial şəbəkələrdə fəalsınız və intellektual paylaşımlarla fərqlənirsiniz. Millət vəkili ictimai rəyi öyrənməkdən, cəmiyyətə açıq olmaqdan çəkinməməlidir. Sosial şəbəkədə suallara cavab verməklə ictimai marağı əks etdirən başqa meydanlarda, məsələn, seçicilərlə görüşdə, yaxud hansısa KİV-in redaksiyasında suallara cavab verməyin arasında nə kimi fərqlər var?

– Mən bütün deputat həmkarlarımı sosial şəbəkədə aktiv olmağa çağırıram. Açığını deyim ki, deputatlara qarşı qərəzli münasibət sərgiləyənlər də az deyil. Təkcə deputat deyil, bütün ziyalılar biliklərini paylaşmağa borcludurlar.

Sizinlə razıyam: millət vəkili ictimai rəyi öyrənməkdən, cəmiyyətə açıq olmaqdan çəkinməməlidir. Təəssüflər olsun ki, deputatlara qarşı qərəzli münasibətlər cəmiyyətdə bəzən çaşqınlıqlar yaradır. Görülən işlərə bilərəkdən kölgə salmağa çalışırlar. Lakin ruhdan düşmək olmaz. Pandemiya şəraitində yaşasaq da, deputat həmkarlarımın əksəriyyəti seçicilərlə intensiv təmas qurur, KİV-də mütəmadi çıxışlar edirlər. Düşünürəm ki, postpandemiya dövründə bizim fəaliyyət dairəmiz genişlənəcək.

Yeri gəlmişkən, KİV-də deputatlara qarşı ayrı-seçkilik özünü kəskin şəkildə büruzə verir. Şəxsi mənafe ictimai mənafedən üstün götürülür. Bu çox pis haldır və bu sanki qarşısı alınmaz prosesə çevrilib. Buna görə də elə deputatlar var ki, onların sosial şəbəkədən başqa platforması qalmır. Hər halda bunun vasitəsilə də sözümüzü deməyə çalışırıq.

– Etibar bəy, 1963-cü ilin 1 mart günü çox hadisə baş verib, sizin ata ocağınızda isə təqvimin həmin günü müjdəli, unudulmaz bir tarixçə kimi yadda qalıb. Doğum gününüzü qeyd edib-etməyəcəyinizi bilməsəm də, 58 illik ömrə sahib çıxan bir ziyalını təbrik etmədən sağollaşmaq istəmirəm. Maraqlı müsahibəyə görə sağ olun!

Oqtay Qorçu
Ardını oxu...
Köçkünlər geri qayıtmaqdan imtina edərsə, onların Qarabağdakı payı necə olacaq?

Azərbaycan torpaqları erməni işğalından azad edildikdən sonra məcburi köçkünlərin statusunun ləğv ediləcəyi məsələsi aktuallaşdı. Bugünlərdə məsələ ilə bağlı Milli Məclisin Əmək və sosial siyasət komitəsinin sədri Musa Quliyev çıxış edərək, məcburi köçkünlərin evlərinə qayıdana qədər statuslarının qalacağını söylədi.

O, məcburi köçkünlərin statusunun hələ ləğv edilmədiyini və övladlarının təhsil xərclərinin hələ də dövlət tərəfindən ödənildiyini vurğuladı. Bu imtiyazlar yurdlarına dönənə qədər qüvvədə qalır.

Azərbaycan İnsan Hüquqları Mərkəzinin rəhbəri Eldar Zeynalov AYNA-ya müsahibəsində məcburi köçkünlərin statusu və gözlənilən proseslər barədə danışıb.
- Müharibə Azərbaycanın qələbəsi ilə sona çatdı və torpaqlarımızı geri aldıq. Sizcə, məcburi köçkünlərin statusu və buna görə müavinətlər qorunub saxlanılmalıdırmı? Və belədirsə, nə vaxta qədər?

- Millət vəkili haqlıdır. Çünki 21 may 1999-cu il tarixli “Qaçqınların və məcburi köçkünlərin (ölkə daxilində köçürülmüş şəxslərin) statusu haqqında” qanuna əsasən, məcburi köçkün “daimi yaşayış yerini tərk etmək məcburiyyətində qalan şəxs” sayılır. Azərbaycan Respublikası ərazisindəki hərbi təcavüz, təbii və texnogen fəlakətlər nəticəsində başqa yerə köçür. Və bu vəziyyətdə, əslində, hələ heç bir şey dəyişməyib.

1990-cı illərdəki erməni təcavüzü nəticəsində Azərbaycan ərazilərindəki evlərini tərk etmək məcburiyyətində qalan vətəndaşlarımız, bütün istəklərinə baxmayaraq, indi təhlükəsizlik və məişət şəraitinin yoxluğu səbəbilə oraya qayıda bilmirlər. İşğaldan azad edilmiş ərazilərə icazəsiz daxil olan insanların minalara düşərək, tələf olması halları məlumdur. İndi orada normal yaşamağa imkan verməyən ümumi dağıntıların görüntüləri ilə də tanışıq. Səlahiyyətli orqanların icazəsi olmadan bu ərazilərə qayıtmaq qadağandır. Bu cür cəsarətli şəxslər polis tərəfindən tutulur və cəzalandırılır.

Və məcburi köçkünlər qayıda bilmədikləri üçün statusları qorunmalıdır. Hazırda görülən tədbirlər işğaldan azad edilmiş ərazilərdə məhv edilmiş yaşayış məntəqələrinin bərpasına yönəldilib. İndiyə qədər bu ərazilərdə yalnız hərbçilər, polislər, sərhədçilər, inşaatçılar, elektrikçilər və s. yaşayır. Bəzi sahələr bərpa olunur (elektrik şəbəkəsi, dəmir yolu), bəziləri yenidən tikilir (yollar, hava limanı). Müasir şəhərsalma metodlarının maksimum istifadəsi ilə “ağıllı” qəsəbələrin tikintisi kimi iddialı fikirlər var. Ancaq məcburi köçkünlərin geri qaytarılması hələlik müzakirə mövzusu deyil. Doğma torpaqlarına qayıtdıqca, onlar statuslarını itirəcək və digər sosial proqramlara qoşulacaqlar.

- Çox güman ki, heç də hamı geri dönmək istəməyəcək...

- Əlbəttə ki, bütün Azərbaycan vətəndaşları kimi, məcburi köçkünlər də Konstitusiyanın 28-ci maddəsi və beynəlxalq konvensiyalarla zəmanət verilən hərəkət və yaşayış yeri seçmək azadlığına malikdirlər. Və azad edilmiş ərazilərə qayıtmaqdan imtina edildikdə, geri qayıda və respublikanın digər yaşayış məntəqələrində yaşaya bilərlər. Bəs onda məcburi köçkün statusu nə olacaq?

“Qaçqınların və məcburi köçkünlərin statusu haqqında” Qanunun 14-cü maddəsinə görə, bir vətəndaş “əvvəlki olduğu yaşayış yerinə qayıtdıqda və ya bu bölgədə başqa bir yaşayış yeri ilə təmin edildikdə” məcburi miqrant statusundan məhrum edilir. Qanunun 17-ci maddəsində məcburi köçkünlərə müvəqqəti və ya daimi yaşayış sahəsi verilməsinin icra hakimiyyəti orqanı (Qaçqınkom) tərəfindən həyata keçirildiyi və köçmə xərclərinin də ödənilməsi nəzərdə tutulur. Məcburi köçkünlərin istəyi ilə onlara 10 il müddətinə ünvanlı faizsiz kredit və istifadəsi üçün torpaq sahəsi verilə bilər. Öz hesabınıza bir mənzil və ya ev alarkən notarius haqqı tutulmayacaq.

Burada iki məqam vacibdir: birincisi, dövlət özü mənzil və torpaq sahələrini seçir və təmin edir; ikincisi, bu vəziyyətin müvəqqəti xarakterini nəzərə alaraq, mənzil və torpaq sahələri müvəqqəti olaraq verilir və onların özəlləşdirilməsinə icazə verilmir. Məcburi köçkünlərin daimi yaşayış yerlərinə qayıtmaq imkanı yaranan kimi dövlət onları müvəqqəti yaşayış yerlərindən məhrum edir və dövlət hesabına vətənlərinə köçürür. Qanunla verilən qayda belədir.

Dövlətin şəxsin öz vətənində daimi mənzil verdiyi məcburi köçkün köçməkdən imtina edərsə, o zaman yenə də statusunu itirəcək, məcburi köçkünlər üçün verilən müavinətlərə xitam veriləcək və şəxs müvəqqəti yaşayış yerlərindən çıxarılacaq. Bildiyiniz kimi, dövlət məcburi köçkünlərin hazırkı yaşayış yerlərindən köçürülməsindən sonra rahat qəsəbələrdəki bu mənzilləri işğal altında olan torpaqların azad edilməsi yolunda özlərini fəda etmiş olan Qarabağ müharibəsi şəhid ailələrinə və qazilərinə verməyi planlaşdırıb. Məcburi köçkün statusundan məhrum olan şəxs, əlbəttə ki, azad edilmiş ərazidə ona verilmiş mənzili sata biləcək, ancaq bunun qiymətinin böyük şəhərlərdə mənzil almaq üçün yetərli olacağı ehtimalı yoxdur. Əlavə olaraq, gələcəkdə veriləcək evlərin, mənzillərin, torpaq sahələrinin hansı mülkiyyətə aid olacağı hələ bilinmir. Bu ərazilərdəki “ağıllı kəndlər” - özəl və ya dövlət mülkiyyəti olacaq? İkinci halda, onları satmaq mümkün olmayacaq.

Lakin məcburi köçkünlər qayıtdıqda yarana biləcək tək münaqişə vəziyyəti bu deyil. Məsələn, istedadlarını tətbiq edərək, bir iş quran, pul qazanan və öz pullarına şəhərlərdə mənzil alan mühacirlər var. Təzə-təzə kök saldıqları üçün azad olunmuş torpaqlara qayıtmaqda maraqlı deyillər və onsuz da daimi yaşayış yerləri var. Statuslarından məhrum olacaqlar, bəs, onların ermənilər tərəfindən dağıdılmış mülklərinin əvəzinə Qarabağda bərpa olunan mənzil fondundakı payları necə olacaq? Bəlkə də, bəziləri bu mənzildən imtina edib bunun üçün təzminat almağa üstünlük verərdilər.

Bundan əlavə, köçürülmə zamanı, ümumiyyətlə heç nə düşməyən qondarma “köçkünlər” də üzə çıxa bilər. Bu səbəbdən Prezident məcburi köçkünlərin yenidən qeydiyyata alınması və onların arasında geri qayıtmaq istəkləri ilə bağlı bir sorğu keçirilməsi barədə əmr verdi. Bir aydan çox vaxt keçib, amma sorğu hələ başlamayıb. Yəqin ki, mənim də qeyd etdiyim sualları nəzərə alan ətraflı bir sorğu anketi hazırlanır və o sorğu təkcə Prezidentin məcburi köçkünlərə ünvanlanan “torpaqlarına qayıtmaq planın varmı?” sualından ibarət olmayacaq.

- Mənzil məsələsindən danışdınız. Bəzi məcburi köçkünlər tərəfindən ələ keçirilən mənzil məsələsi necə həll ediləcək?

- Bu proses tamamilə kortəbii deyildi. Gizli saxlanılan və hüquq-mühafizə orqanlarının və məhkəmələrin bu kimi hadisələrə normal cavab verməsini əngəlləyən bir neçə rəsmi sənəd var idi. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinə edilən, təxminən 50 müraciət sayəsində hansı arqumentlərdən istifadə edildiyini, təxminən bilirik. Məhkəmələr həqiqi sahiblər üçün mənzil hüququnun tanınması barədə qərar çıxardı, lakin məcburi köçkünlərin daimi yaşayış yeri erməni işğalçılarından azad olunana qədər evlərdən çıxarılmasının dayandırılmasına dair bir bənd qəbul etdi. AİHM buna cavab olaraq bu hadisənin dəqiq tarixinin müəyyən edilib-edilməməsini soruşdu və əgər məlum deyilsə, bu, ədalətli məhkəmə araşdırması hüququnun zərərinə hüquqi bir qeyri-müəyyənlik yaratmırmı?

Qeyd olunan 50 halda ələ keçirilmiş mənzillərin sahiblərinin hüquqları İkinci Qarabağ müharibəsindən əvvəl bərpa edilmişdi. Bir vaxtlar tənbəllikdən və ya hansısa başqa səbəbdən Strasburqa şikayət etməkdən çəkinən digərlərinə gəlincə, onlar üçün ədalət anı indi gəlir, çünki 1990-cı illərin həmin qanunsuz məhkəmə qərarlarının icra vaxtı gəlib çatıb. Yeri gəlmişkən, bu misal da göstərir ki, mənzillərin ələ keçirilməsini rədd edərək, məhkəmələr eyni zamanda bu qanunsuzluğun müvəqqəti olduğunu vurğuladılar. Buna görə də məcburi köçkünlərin bu cür mənzillərdən, eləcə də yarımçıq qalan evlərdən və ictimai binalardan çıxarılacağını gözləmək olar.

Beləliklə, Qarabağdakı qələbə işğal və məcburi köçkün problemi ilə əlaqəli, bəzi uzun müddətdir həll olunmayan problemlərin həllinə kömək edəcək: tələbələr üçün mənzillər boşaldılacaq, uşaq bağçalarında yerlər çoxalacaq, məktəblilərin və digər insanların yay tətilində, sanatoriyalarda istirahəti üçün fürsət yaranacaq.

Müəllif: Elya Belskaya

Dünyapress TV

Xəbər lenti