Ardını oxu...
Azərbaycanın Budapeştdəki səfiri Vilayət Quliyevin Macarıstanın məşhur “Deyli Nyus Hunqari” (Daily News Hungary) ingilisdilli informasiya-analitik portalına Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı geniş müsahibə verib.

Axar.az sözügedən müsahibənin tərcüməsini təqdim edir:

- İlk növbədə bizi səfirlikdə qəbul etdiyinizə görə təşəkkürümüzü bildiririk. Şübhəsiz, son həftələr sizin üçün çox gərgin, həyəcanlı olub. Birbaşa Dağlıq Qarabağdakı mövcud vəziyyətlə bağlı məsələlərə keçməzdən əvvəl bizə indiyə qədər öz həllini tapmayan bu münaqişənin mənşəyi haqqında məlumat verə bilərdinizmi? Azərbaycan və erməni xalqları arasında anlaşılmazlığın kökü, səbəbləri nədədir?

- Bu uzun bir tarixdir. 1917-ci ildə Rusiya imperiyasının süqutundan sonra Cənubi Qafqazda üç müstəqil dövlət yarandı – Gürcüstan, Azərbaycan və Ermənistan respublikası. Yeni milli dövlətlərin öz sərhədlərini müəyyən etmələri olduqca ağrılı bir prosesə çevrildi. Tiflisdə - indiki Tbilisidə təxminən eyni nisbətdə üç böyük milli icma – gürcülər, azərbaycanlılar və ermənilər yaşayırdılar. Bakıda yerli azərbaycanlılardan sonra ermənilər ikinci çoxsaylı milli icma idi. O zaman İrəvan adlanan Yerevan əhalisinin təxminən 60 faizini azərbaycanlılar təşkil edirdi. Eyni mənzərə kiçik şəhərlər və kəndlər üçün də səciyyəvi idi. Belə vəziyyətdə milli sərhədlərin müəyyənləşdirilməsinin nə qədər çətin iş olduğunu təsəvvür etmək mümkündür. Aydın məsələdir ki, çoxlu mübahisələr yaranırdı. Çar Rusiyasının tərkibinə daxil olana qədər gürcülərin və azərbaycanlıların milli dövlətləri olmuşdu. Bunun da nəticəsində Azərbaycan və Gürcüstan üçün yeni dövlətin sərhədlərini müəyyən etmək daha asan idi.

Ermənilərin isə Rusiya ərazisinə köçənə qədər dövləti və paytaxtı olmamışdı. Odur ki, müstəqil respublika yaranması prosesində Ermənistan həm Gürcüstana, həm də Azərbaycana qarşı torpaq iddiaları irəli sürmüşdü. Ərazi mübahisələri zəminində 1919-cu ildə hətta iki qonşu xristian xalq – gürcü və ermənilər arasında qanlı müharibə də olmuşdu. Erməni və azərbaycanlı əhalinin birgə yaşadığı Dağlıq Qarabağa erməni iddiaları da elə bu vaxtdan başlamışdı. Lakin Birinci Azərbaycan Respublikasının mövcudluğu dövründə - 1918-1920-ci illərdə Dağlıq Qarabağ Azərbaycanın tərkibində olmuş və Paris Sülh konfransı tərəfindən də bizim ərazi kimi tanınmışdı. 1920-1921-ci illərdə Cənubi Qafqaz Respublikaları bolşevik Rusiyasının işğalına uğrayandan sonra Ermənistan SSR yenidən Dağlıq Qarabağla bağlı iddia qaldırmışdı. Lakin Rusiya Kommunist Partiyasının Qafqaz bürosu 1921-ci ildə bu bölgənin həqiqi sahibində, yəni Azərbaycan SSR-də qalması ilə bağlı qərar çıxarmışdı. Amma bölgədəki əhalinin say tərkibində ermənilərin nisbi üstünlük təşkil etmələri nəzərə alaraq burada muxtar vilayət yaradılmışdı. Başqa sözlə desək, Dağlıq Qarabağın guya Stalin tərəfindən Azərbaycana verilməsi haqda Avropa mətbuatında geniş yayılmış erməni iddialarının heç bir əsası yoxdur. Bu ərazi bolşeviklər gələnə qədər bizim idi və bizdə də qaldı. Hətta bolşeviklər də Ermənistanın Dağlıq Qarabağa əsassız iddialarını rədd etdilər.

Sovet İttifaqının süqutu ərəfəsində ermənilər bu məsələni yenidən gündəmə gətirdilər. Moskvanın sakit razılığı ilə Azərbaycana qarşı müharibə başlandı. Nəticədə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti və ona bitişik yeddi rayon işğal edildi, bu ərazilrdə etnik təmizləmə siyasəti həyata keçirildi, yüz minlərlə azərbaycanlı zorla öz evindən qovuldu, Qondarma “dqr”in yaradıldığı elan olundu. Təbii ki, Azərbaycan bu vəziyyətlə heç zaman barışmamışdı. Biz münaqişənin dinc yolla, BMT TŞ-nın 4 məlum qətnaməsi, ATƏT, Avropa Şurası, Avropa Birliyi kimi qurumların tövsiyələri əsasında həll olmasını istəyirdik. Lakin atəşkəs haqda razılığın əldə edildiyi 1994-cü ildən sonra Ermənistanın beynəlxalq hüquqa heç bir əhəmiyyət verməməsi, danışıqlar prosesindən birtərəfli qaydada çıxması bizi hərbi yola əl atmağa məcbur etdi.

- Beləliklə, 1994-cü ildə siz ərazilərə nəzarəti itirdiniz. Həmin vaxtdan 2020-ci ilin sentyabrına qədər burada hansı mühüm hadisə baş vermişdi?

- 1994-cü ildə tərəflər arasında atəşkəs haqda razılıq əldə edilsə də, onun şərtlərinə heç vaxt əməl edilməyib. Bu baxımdan Dağlıq Qarabağdakı erməni separatçıları və onların İrəvandakı himayədarları xüsusi fəallıq göstəriblər. 2016-cı ilin aprel ayında isə yenə də ermənilərin fitnəkarlığı nəticəsində atəşkəs dövrünün ən irimiqyaslı hərbi əməliyyatları başlanmışdı. Yaxın tarixə “Dördgünlük müharibə” kimi daxil olan həmin günlərdə Azərbaycan Ordusunun zərbələri altında ermənilərin lovğalıqla məşhur “Majino xətti” ilə müqayisə etdikləri “Ohanyan xətti” dağıdılmışdı. Bir sıra strateji yüksəkliklər və yaşayış məntəqələri azad edilmişdi. Lakin həmin dövrdə Moskvanın vasitəçilik səyləri nəticəsində Azərbaycan Ordusuna öz uğurlu irəliləyişini inkişaf etdirməyə imkan verilməmiş və nəticədə hərbi əməliyyatlar tezliklə dayandırılmışdı.

- 26 ildən sonra, 2020-ci il sentyabrın 26-da silahlı münaqişənin yenidən alovlanmasına nə səbəb oldu? Nə baş verdi ki, hərbi əməliyyatlar yenidən qızışdı?

- Bunun əsas səbəbi Ermənistanın ölkəmizə qarşı təcavüzkar siyasətinə heç zaman ara verməməsidir. Təmas xəttinə yaxın olan kəndlərimiz daim düşmən atəşi altında qalmışdı. Bu illər ərzində erməni snayperləri onlarla əsgər və zabitimizin, dinc əhalinin – qadınların və uşaqların həyatına son qoymuşdular. Kənd təsərrüfatı işlərinin aparılmasına, normal yaşayışa imkan verməmişdilər. Yalnız işğal olunmuş Dağlıq Qarabağ deyil, Ermənistan ərazisi də insanlarımız üçün təhlükə mənbəyinə çevrilmişdi. Heç vaxt Dağlıq Qarabağın tərkibinə daxil olmayan bir sıra kəndlərimiz işğal edilmişdi.

Bu ilin aprel ayında Ermənistanın keçmiş müdafiə naziri D.Tonoyan ölkəsinin hərbi doktrinasından danışarkən açıq şəkildə bildirmişdi ki, “bizim məqsədimiz yeni torpaqlar üçün yeni müharibələr aparmaqdır”. Regionda Ermənistanın qonşuları Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə və İrandır. Aydın məsələdir ki, “yeni torpaqlar uğrunda müharibənin” də ilk növbədə bizim ölkəmizə qarşı aparılması nəzərdə tutulurdu.

Erməni tərəfi bu hədəsini tezliklə həyata keçirdi. İyulun 12-də işğal olunmuş Dağlıq Qarabağdakı təmas xəttindən bir neçə yüz kilometr uzaqda, Azərbaycan-Ermənistan dövlət sərhədində ölkəmizə qarşı genişmiqyaslı hərbi təxribat başlandı. Qarşı tərəfin məqsədi mühüm strateji yüksəkliyi ələ keçirmək, regiondan keçən beynəlxalq enerji və nəqliyyat dəhlizini nəzarət altına almaq idi. Azərbaycan tərəfi itkilər bahasına da olsa, hücumu uğurla dəf etdi. Ardınca avqust ayında ölkəmizin ərazisində böyük diversiya qrupu zərərsizləşdirildi, rəhbəri əsir alındı. Nəhayət, sentyabrın 26-da ermənilərin törətdiyi növbəti təxribat Azərbaycan Ordusunu düşmənə qətiyyətli cavab verməyə məcbur etdi və beləliklə də haqqında danışdığımız və qələbəmizlə başa çatan 44 günlük müharibə başlandı.

- Bir ay yarım çəkən müharibə nəticəsində Azərbaycan böyük bir ərazini işğal etdi. Bəs əsas hədəfiniz nə idi?

- Fikriniz tamamilə yanlışdır. Xəritəyə baxın. Müharibə Azərbaycanın beynəlxalq tanınmış sərhədləri daxilində gedirdi. Bir ölkə özü öz torpaqlarını necə işğal edə bilər? Əksinə, biz torpaqlarımızı işğaldan azad etmişik. 1989-cu ilə qədər Azərbaycanın tərkibində yuxarıda haqqında danışdığım Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti (DQMV) vardı. Ərazisi 4380 kv km idi. 190 min əhalinin təxminən 140 min nəfəri ermənilərdən, qalanı azərbaycanlılardan ibarət idi.

Əvvəldə də xatırlatdığım kimi, Sovet İttifaqının süqutu ərəfəsində həmin ərazidə yaşayan erməni milli azlıq Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi tələbini ortaya atdı. Erməni tərəfi işğalçı planlarını həyata keçirmək üçün keçmiş sovet ordusu hissələrinin və ASALA tipli beynəlxalq erməni terror təşkilatlarının köməyi ilə Azərbaycana qarşı geniş miqyaslı müharibəyə başladı. Nəticədə yalnız 4380 kv km ərazi ilə kifayətlənmədilər, üstəlik həm də keçmiş DQMV ətrafındakı 7 rayonu işğal etdilər. Bu rayonların ümumi ərazisi 8 min kv km-dən çox idi. Gördüyünüz kimi, erməni separatçıları Azərbaycanın daxilində 12 min kv km-dən çox əraziyə nəzarət edirdilər. Burada tam etnik təmizləmə aparmışdılar. Xaricdən erməniləri bu torpaqlara köçürürdülər. Münaqişənin sülh yolu ilə tənzimlənməsinə heç cür razı olmurdular.

Qonşu ölkənin indiki baş naziri Paşinyan hakimiyyətə gələndən sonra isə beynəlxalq hüquq və tarixi həqiqətlə tamamilə zidd olan “Qarabağ Ermənistandır və nöqtə” şüarını ortaya atıb Azərbaycana 1 kvadrat metr də torpaq qaytarmayacaqlarını elan etdi. Birtərəfli qaydada ATƏT-in Mİnsk qrupunun apardığı sülh danışıqlarından çıxmışdılar. İşğalçı dövlət Azərbaycana şərtlər irəli sürürdü.

Digər tərəfdən sülh danışıqları özü də heç bir səmərə verməmişdi. Minsk Qrupu 26 ildən çox fəaliyyət göstərsə də, işğal olunmuş torpaqların bir qarışı da geri qaytarılmamışdı. Bir nəfər azərbaycanlının da öz evinə dönməsinə imkan yaradılmamışdı. Əslində geri qayıtmağa yer də yox idi. Çünki vaxtı ilə azərbaycanlıların yaşadıqları bütün şəhər və kəndlər dağıdılmışdı. Belə bir şəraitdə işğalçı ilə onun başa düşdüyü dildə - silah dili ilə danışmaqdan başqa çıxış yolu qalmırdı. Ona görə də ölkəmiz öz ərazisini işğalçılardan təmizləmək, onun ardı-arası kəsilməyən təxribatlarına son qoymaq üçün ədalətli müharibəyə başladı və ermənilərin dinc yolla qaytarmaq istəmədikləri yeddi rayon silah gücünə azad edildi.

- Bəzi beynəlxalq nəşrlərdə belə bir məlumat yayılmışdı ki, Azərbaycan ordusu mülki əhalini hədəf almaqla onu qorxu və təzyiq altında saxlamağa çalışır. Digər mənbələr isə ermənilərin Azərbaycan şəhərlərinə raket atmalarından yazırdı. Bəs həqiqət haradadır? Yəqin ki, iki əks fikrin arasında...

- Azərbaycan əvvəldən axıra qədər müharibəni döyüş meydanında, düşmənin silahlı hərbi birləşmələrinə qarşı aparmışdır. Ordumuz heç vaxt dinc sakinləri hədəf almayıb. Hətta ermənilərin tərk etdikləri yaşayış məntəqələrində atıb qaçdıqları xəstə və yaşlı adamların əsgərlərimizin köməyi ilə xilas olunduğu və sonradan qarşı tərəfə qaytarıldığı haqda faktlar mövcuddur. Təbii ki, müharibə dövründə Dağlıq Qarabağdakı mülki obyeklərə müəyyən qədər ziyan dəyib. Azsaylı mülki vətəndaşların həlak olmasını, yaxud yaralanmasını da istisna etmirəm. Lakin bu heç bir halda məqsədyönlü xarakter daşımayıb.

Ermənistan tərəfi isə əvvəldən də bəyan etdiyi kimi, Azərbaycan Ordusunu hərbi əməliyyatları dayandırmağa məcbur etmək məqsədi ilə planlı şəkildə Gəncə, Bərdə, Tərtər, Naftalan, Ağcabədi, Beyləqan, Mingəçevir şəhərlərini, habelə çoxsaylı kənd və qəsəbələrimizi kaset bombalardan atəşə tuturdu.

Nəticədə 91 mülki şəxs (16 uşaqlardır) həlak olub, 405 nəfər yaralanıb. 2488 fərdi ev, 461 mülki obyekt, 97 çoxmərtəbəli bina dağıdılıb. Atəşə məruz qalan şəhərlər cəbhə xəttindən onlarla kilometr uzaqda yerləşir. Bu yaşayış məntəqələrində heç bir hərbi infrastktur mövcud olmayıb. Sadəcə gecənin gec saatlarında dinc əhalinin yaşadığı rayonlar raket atəşinə tutulub. Erməni tərəfi dəfələrlə Mingəçevir su bəndinə raket zərbələri endirib. Bu bəndin dağıdılması Azərbaycanda və Gürcüstanda 2 milyondan çox insanı humanitar fəlakət qarşısında qoya bilərdi.

Yaxud indi, tərəflər arasında anlaşma əldə ediləndən və hərbi əməliyyatlar dayandırılandan sonra əldə edilən üç tərəfli anlaşma əsasında Azərbaycana qaytarılan qanuni ərazilərimizdə - Ağdam, Kəlbəcər, Laçın rayonlarında yaşayış binalarının, mülki obyektlərin, mövcud infrastrukturun dağıdılması, meşələrin yandırılması, ərazilərin minalanması Ermənistan tərəfin bütün necə barbar metodlara əl atmasının sübutudur. Təslim aktına imza atan kimi onlar yenidən gələcək qisas və revanş haqqında danışmağa, planlar qurmağa başlayıblar.

- Qeyd etdiyiniz anlaşma noyabrın 10-da imzlanıb və nəticədə Azərbaycan itirilmiş ərazilərinin böyük bir qismini geri qaytarıb. Düşünürsünüz ki, bundan sonra Qarabağda sülh bərqərar olacaq? Yoxsa yeni bir müharibə gözləyirsiniz?

- Təbii ki, biz regionda sülhün və qarşılıqlı anlaşmanın bərqərar olmasını istəyirik. Hərbi və iqtisadi potensialımız, insan resurslarımız Ermənistandan qat-qat üstün olmasına baxmayaraq, onillər boyu məsələnin dinc yolla, danışıqlar masası arxasında həllinə üstünlük vermişik. Region xalqlarının sülh, əmin-amanlıq və qarşılıqlı anlaşma şəraitində yaşamasına çalışmışıq. Əgər Ermənistanın işğalçılıq siyasəti və Azərbaycana qarşı haqsız ərazi iddiaları olmasaydı, böyük iqtisadi imkanlara, mühüm geosiyasi mövqeyə malik Cənubi Qafqaz Avrasiyanın yüksək inkişaf etmiş regionlardan birinə çevrilərdi. Burada bütün tərəflər üçün faydalı layihələr həyata keçirilərdi.

Lakin sülh prosesi yalnız bir tərəfin arzusu ilə baş tutmur. Azərbaycan öz mövqeyini ortaya qoyub. İndi hər şey qonşu Ermənistanın seçəcəyi yoldan, atacağı addımlardan asılıdır. Sülh bu gün hamıdan çox Ermənistana lazımdır. Çünki işğalçılıq siyasəti nəticəsində bu kiçik ölkə uzun illərdən bəridir ki, daimi təcrid şəraitində yaşayır, qlobal layihələrdən kənarda qalır, iqtisadi baxımdan inkişaf edə bilmir, əhalisi sürətlə azalır, müstəqil dövlətdən Rusiyanın regiondakı forpostuna çevrilir. Təbii ki, mən ölkəmin hər bir guşəsində, eləcə də Dağlıq Qarabağda sülh olmasını arzulayıram. Amma eyni zamanda erməniləri yaxşı tanıdığımdan, onların hansı siyasəti həyata keçirmək istədiklərini yaxşı bildiyimdən yeni müharibə təhlükəsini də istisna etmirəm. Eyni zamanda yeni qarşıdurmanın Ermənistanı daha pis duruma salacağına inanıram.

- Erməni tərəfi Azərbaycanın tutduğu ərazilərdə qisasçılıq siyasəti aparacağında qorxduğunu dəfələrlə bəyan edib. Sizin ölkəniz isə dinc yanaşı yaşamağa üstünlük verdiyini vurğulayıb. Gözləntiləriniz nədir?

- Baxın, indinin özündə də Bakıda və Azərbaycanın digər yerlərində 30 minə yaxın erməni təhlükəsiz şəraitdə yaşayır. Ermənistan Türkiyəni soyqırımında ittiham edir. Bununla belə orada bir neçə yüz min erməni yaşayır. Türkiyə parlamentində erməni deputatlar var. Amma Ermənistanda bir nəfər azərbaycanlı, yaxud türk yaşayırmı? Yox. Çünki ermənilər buna imkan verməzlər. Onlar öz uşaqlarını azərbaycanlıya və türkə nifrət ruhunda böyüdürlər. Ermənistan bəlkə də dünyada yeganə monoetnik ölkədir. Burada əhalinin 99 faizi ermənilərdən ibarətdir.

1988-ci ildə, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi başlayanda əsrlər boyu Ermənistanda, öz tarixi torpaqlarında yaşamış 250 mindən çox azərbaycanlı qovuldu. Ermənilər on illər boyu tam hüquqlu vətəndaşlarımız kimi bizim ölkədə yaşayıblar. Azərbaycan çoxmillətli və multikultural ölkədir. Burada ruslar, yəhudilər, tatarlar, talışlar, ləzgilər və başqa millətlərin nümayəndələri dinc şəraitdə yaşayırlar, öz dillərini və mədəniyyətlərini inkişaf etdirmək baxımından heç bir çətinliklə üzləşmirlər. Adlarını çəkdiyim xalqların nümayəndələri son müharibədə ümumi vətən saydıqları Azərbaycan uğrunda vuruşdular. Çünki bunu özlərinə müqəddəs borc sayırlar. Aralarında həlak olanlar və yaralananlar var. Ölkə rəhbərliyi erməni əhalinin Azərbaycan qanunlarına əməl etmək, Azərbaycan vətəndaşlığından irəli gələn vəzifələri yerinə yetirmək şərti ilə bundan sonra da ümumi vətənimizdə yaşamalarında heç bir problem görmür. Ermənilərdən fərqli olaraq bizim cəmiyyət hər zaman qısasçılıq və şovinizm hisslərindən uzaq olub.

- Eyni zamanda bu son həftələrdə erməni tərəfi dini müharibə aparmaqda ittiham edir. Deyirlər ki, müsəlman ölkələr əl-ələ verib xristian Ermənistanı dağıtmaq istəyirlər. Bu barədə nə deyə bilərsiniz?

- Ağ yalandır. Azərbaycan təkcə regionda deyil, dünya miqyasında tolerantlığı ilə tanıınır. Müxtəlif dinlərin təmsilçiləri burada əmin-amanlıq içərisində yaşayırlar. Bakıda yalnız məscid deyil, pravoslav və katolik kilsələri, sinaqoqlar, hətta tarixi atəşpərəst məbədi mövcuddur. Şəhərin mərkəzindəki erməni kilsəsi indiyə kimi qalır. Heç kəs onu uçurmaq, dağıtmaq, funksiyasını dəyişmək fikrinə düşməyib.

Mən sizdən soruşa bilərəm: əgər bu dini müharibədirsə, o zaman necə olur - bir sıra islam ölkələri müsəlman Azərbaycanı deyil, xristian Ermənistanı dəstəkləyir, yəhudi İsrail isə Azərbaycanın tərəfində dayanır? Birinci Qarabağ müharibəsində Ermənistana ən böyük yardım göstərən müsəlman İran olmuşdu.

Əhalisinin sayı 3 milyondan az olan, təcrid vəziyyətində yaşayan Ermənistanın özünü guya bütün Yaxın Şərqdə xristian dəyərlərin müdafiəçisi kimi qələmə verməsi mifdən başqa bir şey deyil. Biz bütün xalqların, ilk növbədə isə qonşularımızın dini hisslərinə hörmətlə yanaşırıq və eyni münasibəti də qarşı tərəfdən gözləyirik. İndi orta əsrlər deyil ki, dini müharibələr aparılsın. Yalnız xəstə təsəvvürə malik insanlar bu cür absurd iddialar irəli sürə bilərlər.

Tarix boyu Azərbaycanda ortodoks islam mövcud olmayıb, biz həmişə humanist və liberal dəyərlərə üstünlük vermişik. Bir sözlə, burada dinlə bağlı heç bir məsələ yoxdur. Həqiqət çox sadədir: Ermənistan Azərbaycan torpaqlarını işğal edib, nəzarət altında saxladığı əraziləri qaytarmaq istəmir və işğalçı niyyətini pərdələmək üçün ortaya ən müxtəlif uydurmalar atır. Müharibənin guya dini xarakter daşıması haqqındakı cəfəngiyyat da onlardan biridir.

Həqiqəti bilmək istəsəniz, bizə qarşı dini müharibəni Ermənistan aparır. Bir fakt deyim. Ermənistanın işğal etdiyi ərazilərdəki 67 məsciddən 35-i tamamilə dağıdılmış, qalanları isə müsəlmanların dini hisslərini təhqir etmək üçün mal tövləsinə, yaxud donuz damına çevrilmişdi. Azərbaycanlılar Allah evi saydıqları kilsəyə qarşı belə münasibəti heç zaman özlərinə rəva görməzlər.

Erməni tərəfinin nə deməsindən asılı olmayaraq, bu, bizim üçün Vətən müharibəsi, torpaqlarımızı işğaldan azad etmək uğrunda mübarizədir. Dinin burada heç bir rolu yoxdur və ola bilməz. Xristian Gürcüstanla mehriban dostluq münasibətlərimiz də müharibənin guya dini xarakter daşıması və xristian dəyərlərinə qarşı çevrilməsi haqqındakı erməni iddialarının puçluğunu, əsassızlığını sübut edir.

- Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərdə bərpa layihələri həyata keçiriləcəyi gözlənilir. Dünənə qədər müharibə zonası sayılan ərazilərdə vəziyyət necədir? Diqqət ilk növbədə hansı sahələrə yönəldiləcək? İnfrastruktur inkişaf etdiriləcəkmi, əski institutların fəaliyyəti bərpa olunacaqmı? Yeni müdafiə xətti qıracaqsınız?

- Ermənistan Azərbaycan torpaqlarını işğal altında saxladığı 30 ilə yaxın müddət ərzində ölkəmizin iqtisadiyyatına, mədəniyyətinə, ekologiyasına on milyardlarla dollar ziyan vurub. İşğal olunan ərazilərdə bütün ifrastruktur dağıdılıb, bütöv şəhər və kəndlər Yer üzündən silinib. Tarixi toponimlər dəyişdirilib, maddi-mədəniyyət abidələri, hətta qəbiristanlıqlar yox edilib. Təsəvvür edin: 1994-cü ildə münaqişə bölgəsi ilə həmsərhəd olan Ağdam şəhərində 40 min nəfər yaşayırdı. Ölkənin ən abad, zəngin guşələrindən biri idi. İndi burada bir salamat bina qalmayıb.

Eyni sözləri tarixi keçmişə və zəruri infrastruktura malik olan Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı, Kəlbəcər, Laçın şəhərləri, onlarla kənd və qəsəbə haqqında da söyləmək mümkündür. Azad edilmiş ərazilərdə hansı addımları atacağıq?

Biz ilk növbədə xarici ekspertlər cəlb etməklə ölkəmizə vurulan ziyanın miqdarını hesablayacağıq. Beynəkxalq arbitrlərə üz tutub zərərin işğalçı dövlət tərəfindən ödənilməsini tələb və təmin edəcəyik. İkinci mərhələdə işğaldan azad olunan ərazilərin minalardan təmizlənməsi işi həyata keçiriləcək. Çünki düşmən bu ərazidə on minlərlə mina basdırmışdır. Yalnız bundan sonra tikinti-quruculuq işlərinə başlanacaq. Artıq işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası layihələri üzərində iş gedir.

Dağıdılmış yaşayış məntəqələrinin yerində yeni, müasir tələblərə cavab verən şəhər və kəndlər salınacaq. Hələ döyüşlər başa çatmamış işğaldan azad olunmuş ərazilərə qaz, işıq xətlərinin çəkilməsinə, yeni yollar tikilməsinə, mobil rabitənin təmin olunmasına başlanmışdır. Ölkəmiz bərpa layihələrinin həyata keçirilməsinə 10 milyard ABŞ dolları vəsait xərcləməyi planlaşdırır. Vaxtı ilə evlərini tərk etməyə məcbur qalan insanlar mümkün qədər tezliklə geri dönmək, yeni həyata başlamaq istəyirlər.

Müharibə qələbəmizlə başa çatandan sonra heç bir müdafiə xəttindən söhbət gedə bilməz. Azərbaycan Prezidentinin də dəfələrlə qeyd etdiyi kimi mövcud status-kvo aradan qaldırılıb. “Dağlıq Qarabağ Respublikası” deyilən qurum artıq mövcud deyil. Dağlıq Qarabağ Azərbaycan ərazisidir. Yaxın beş ildə bölgədə Rusiya sülhməramlıları olacaq. Burada Azərbaycan vətəndaşı kimi yaşamaq istəyən ermənilərə bütün qapılar açıqdır. Lakin heç bir halda Azərbaycan torpaqlarının separatçılar tərəfindən işğal olunmasına, burada ikinci erməni dövlətinin qurulmasına imkan verilməyəcək. Təbii ki, özünə hörmət edən heç bir dövlət buna razı olmaz.

- İndiki müharibə həm Azərbaycan, həm də Ermənistan əhalisinin Dağlıq Qarabağı dəlicəsinə sevdiyini göstərir. Bəs bu torpaqlar sizin üçün nə deməkdir? Əgər Dağlıq Qarabağa gedə bilsəniz, ilk növbədə haranı ziyarət edərdiniz?

- Əslində mən özüm də Qarabağdanam. Böyük Qarabağ iki hissədən ibarətdir: Aran (düzənlik) Qarabağ və Dağlıq Qarabağ. Bu ərazilərdə ölkəmizin tarixində mühüm rol oynamış Azərbaycan dövlətlərindən biri – Qarabağ xanlığı yerləşib. Həmin xanlığın qurucusu Pənahəli xan tərəfindən 1752-ci ildə Cənubi Qafqazın mühüm mədəniyyət mərkəzlərindən biri sayılan Şuşa şəhərinin əsası qoyulub. Qarabağ xanlığı 1806-cı ildə Rusiya imperiyası ilə müqavilə bağlayıb və onun himayəsinə daxil olub. 1812-1813 və 1826-1828-ci il Rusiya-İran müharibələrindən sonra ermənilər kütləvi şəkildə Dağlıq Qarabağa köçürülüb. Sonradan isə onlar çar Rusiyasınin sayəsində məskən saldıqları bu torpaqlara iddia etməyə başlayıblar.

Qarabağ mənim üçün ilk növbədə Vətənimin ayrılmaz tərkib hissəsidir. Azərbaycan mədəniyyətinin beşiyidir. Azərbaycanın böyük insanlarının, incəsənət və elm korifeylərimizin vətənidir. Milli kimliyimizin, milli ruhumuzun formalaşdığı müqəddəs məkanlardan biridir.

İlk imkan yaranan kimi ordumuzun böyük qəhrəmanlıq göstərərək işğaldan azad etdiyi tarixi Şuşa şəhərinə gedəcəyəm. Bu son otuz il ərzində ürəyimdə yaşatdığım ən böyük arzu, həyatda daim can atdığım ən böyük məqsəd olub.
Ardını oxu...
“Zəngəzur vaxtilə SSRİ rəhbərliyi və orada təmsil olunan erməni siyasətçilər tərəfindən “proletar beynəlmiləlçilik” naminə Azərbaycandan alınaraq, Ermənistana verilib. Daha sonra Mehri rayonunu aldılar, nəticədə Naxçıvanın Azərbaycanın əsas hissəsi ilə əlaqəsi kəsildi. Bu, çox böyük tarixi ədalətsizlik, eyni zamanda xristian dünyasının türk dünyasına vurduğu ağır zərbə idi. Tarix bir səhvi edir, daha sonra bir inkişaf prosesi ilə onu düzəldir”.

Teref.az politoloq Qabil Hüseynlinin müsahibəsini təqdim edir:

- Ermənistan mediası və sosial şəbəkələrin erməni seqmentində Zəngəzur məsələsi müzakirə mövzusuna çevrilib. Ermənilər Zəngəzurun Azərbaycana veriləcəyindən narahatlıqlarını dilə gətirirlər. Sizcə, düşməndə xof yaradan bu müzakirələrin başlamasına ciddi bir əsas varmı?

- Ermənilər bu məsələni müxtəlif siyasi prizmalardan gündəmə gətirirlər. Amma erməni cəmiyyətində belə polemikaların aparılması yaxşı haldır. Qoy, daim başqalarının torpaqlarına göz dikən ermənilərin şüurunda bu gerçəklik formalaşsın ki, bir gün onların da bostanına daş atan tapılar və artıq tapılıb. Erməniləri narahat edən əsas məsələ Mehri dəmir və avtomobil yollarının yenidən bərpası, habelə Türkiyənin Azərbaycan və Cənubi Qafqazda yenidən möhkəmlənməsidir.

Ermənilər xüsusən də Türkiyə amilindən son dərəcə ehtiyat edirlər. Belə hesab edirlər ki, bu yollar çəkildikdən sonra bir gün Zəngəzurun geri qaytarılması məsələsi gündəmə gələ bilər.

Zəngəzur vaxtilə SSRİ rəhbərliyi və orada təmsil olunan erməni siyasətçilər tərəfindən “proletar beynəlmiləlçilik” naminə Azərbaycandan alınaraq Ermənistana verilib. Daha onra Mehri rayonunu aldılar, nəticədə Naxçıvanın Azərbaycanın əsas hissəsi ilə əlaqəsi kəsildi. Bu, çox böyük tarixi ədalətsizlik, eyni zamanda xristian dünyasının türk dünyasına vurduğu ağır zərbə idi. Tarix bir səhvi edir, daha sonra bir inkişaf prosesi ilə onu düzəldir. Görünür, bizə qarşı edilən ədalətsizliyin də düzəldilməsi dövrü artıq yetişib.

- Mehridən Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında dəhlizin açılması bölgədəki geosiyasi duruma necə təsir göstərəcək?

- İlk növbədə, bölgədəki geosiyasi durumu köklü şəkildə dəyişəcək. Bu yollar bütün türk dünyasını birləşdirən, Türkiyənin digər türk dövlətlərinə çıxışını təmin edən böyük layihəyə çevriləcək. Bu, həm də türk kimliyinin, türklük özünüdərk şüurunun miqyasının genişlənməsi və sayı 350 milyondan çox olan türk dünyasının qırılmaz mənəvi tellərlə bir-birinə bağlanmasını şərtləndirəcək.

Məncə, ermənilər bundan ürkməməlidir. Çünki həmin yollar, eyni zamanda beynəlxalq iqtisadi layihələr xarakteri daşıyır. Ermənistan bu layihələrə qoşulmaqla həm tranzit xərclərinə görə maddi qazanc, həm də həmin yollar vasitəsilə dünyanın hər yerinə və dənizlərə çıxış əldə edə bilər.

Prezident İlham Əliyevin də dediyi kimi, bölgədəki iqtisadi layihələrin qatarı getsə də, onlar Azərbaycanın köməyi ilə həmin qatarın arxasınca qaçıb yetişə bilərlər. Amma bir şərtlə ki, bölgədəki qızışdırıcı fəaliyyətlərini dayandıracaqlar, regionda gedən proseslərin məntiqinə uyacaqlar, qonşularla dinc yaşamaq şərtlərinə əməl edəcəklər, nəticədə beynəlxalq layihələrə qoşulmaqla öz xəzinələrini zənginləşdirəcəklər.

- Regionda baş verən proseslərin fonunda Türkiyənin rolu nədən ibarətdir və əli nə qədər güclüdür?

- Türkiyə bundan əvvəl Azərbaycan və Gürcüstanın iştirakı ilə bölgədə üçtərəfli ittifaq qurmuşdu. Türkiyə Gürcüstanın böyük rəğbətini qazanıb, indi də Tiflisin NATO-ya daxil edilməsinə lobbiçilik edir. Üstəgəl, Gürcüstan ordusunun Türkiyə standartlarına uyğunlaşdırılması istiqamətində müəyyən işlər görür. Bakı-Ceyhan, Bakı-Supsa, TANAP enerji xətləri, Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu kimi beynəlxalq layihələrin Gürcüstan üzərindən keçməsinə şərait yaradıb. Bütün bu layihələr bölgə dövlətlərini bir-birinə yaxınlaşdıran əsas amillərdir.

Hesab edirəm ki, 44 günlük Qarabağ müharibəsi Türkiyəni bölgəyə daha möhkəm bağladı. Zənnimcə, indi Türkiyənin bölgədəki mövqeyi Rusiyadan daha güclüdür. Azərbaycanla Türkiyə arasında qardaşlıqdan da yuxarı münasibətlər formalaşır. Türkiyə ordusu Azərbaycan ərazisinə gəlib, Monitorinq Mərkəzində iştirak edir. Türkiyənin Azərbaycanda hərbi-siyasi iştirakı məsələsi gündəmə möhkəm oturub və mərhələli şəkildə reallaşır. Bu o deməkdir ki, Türkiyə yüz ildən sonra yenidən Cənubi Qafqaza qayıdır. Bu qayıdış möhkəm əsaslar üzərində baş verir, bütövlükdə bölgənin durumuna pozitivlik, inkişaf və tərəqqi gətirir.

Türkiyənin gəlişi başqalarının bölgəyə soxulmasına bənzəmir. Türkiyə başqaları kimi burada neo-imperialist sədalarla çıxış etmir, sadəcə olaraq, bölgənin inkişafına böyük yardımlar edir. İndi bu başdan xarab ermənilər kommunikasiya xətləri açıldıqdan sonra görəcəklər ki, Türkiyə və Azərbaycanla əlaqələr onların inkişafına necə dinamika və ton verir. Bundan sonra görəcəklər ki, başqalarının torpaqlarına göz dikmək yox, onlarla dinc yaşamaq inkişaf və tərəqqinin başılca rəhnidir.

- Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan və parlamentdəki hakim “Mənim addımım” fraksiyasının üzvləri də tez-tez Azərbaycanla əlaqələrin bərpasını gündəmə gətirirlər. Mövcud situasiya ikitərəfli əlaqələrin yenidən qurulması üçün münasibdirmi, yaxın gələcəkdə bu yöndə hansı gəlişmələrin şahidi ola bilərik?

- Paşinyan və “Mənim addımım” xarici siyasətdə Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin inkişafını başlıca prioritet elan edib. Əgər onlar səmimi olacaqlarsa, Azərbaycan tərəfindən də eyni cavabı alacaqlar. Dünyada bir çox xalqlar bir-birilə döyüşüblər, amma sonda ortaq məxrəcə gələrək yaxın qonşuluq münasibətləri qurublar, bir-birinin problemlərinin həllinə kömək ediblər.

Başqa sözlə, bu bölgədən nə onlar, nə də biz çıxıb gedəcəyik. Sadəcə olaraq, vaxtilə bölgədə mövcud olmuş ədalətli münasibətlərə əməl etmək, xəstə arzularla, qeyri-real ambisiyalarla yaşamaqdan uzaq durmaq lazımdır.

Azərbaycan prezidentinin də dediyi kimi, bölgədə yeni reallıqlar formalaşır, bu reallıqların məntiqinə uymaq tələb olunur. Yeni reallıqlar iqtisadi inkişaf, bölgənin çiçəklənməsi, inkişaf və tərəqqi, regionda sülh və əmin-amanlığın bərqərar olması amillərinə söykənir. Bu baxımdan, ermənilər atdıqları addımlara adekvat cavablar alacaqlar. /Teleqraf
Ardını oxu...
Azərbaycan və Rusiya prezidentlərinin, Ermənistan Baş nazirinin imzaladığı üçtərəfli bəyanata əsasən işğal altında olan daha bir rayon - Laçın bu gün əzəli sahibinə qaytarıldı. Qeyd edək ki, Azərbaycan Ordusu Qarabağın digər bölgələrindəki döyüşlərdə Ermənistan silahlı qüvvələrini məğlub etdikdən sonra işğalçı ölkə nəzarətindəki Ağdam, Kəlbəcər və Laçını döyüşsüz təhvil verməyə razılaşmışdı.

Laçın alayının sabiq komandiri, əslən bu rayondan olan Arif Paşayev Reyting.az-a müsahibəsində deyib ki, Laçın Azərbaycan Ordusunun digər bölgələrdə göstərdiyi qəhrəmanlıqlar hesabına təhvil verilib.

- Arif bəy, 28 ildən sonra Laçın rayonu işğaldan azad edildi. Təəssüratınız necədir?

- Əvvəla, onu deyim ki, Laçın bizə döyüşsüz verilib, amma bu o demək deyil ki, biz Laçını döyüşsüz almışıq. Laçın Azərbaycan Ordusunun digər yerlərdə göstərdiyi qəhrəmanlıqlar və tökülən şəhid qanları hesabına Azərbaycana verilib. Laçın əsgərlərimizin şücaəti, şəhidlərimizin və qazilərimizin qəhrəmanlığı sayəsində alınıb. Əks halda Laçını erməni bizə heç vaxt verməzdi. Bu mənada hesab edirəm ki, Laçının, Kəlbəcərin və Ağdamın alınması tökülən qanların, döyüş meydanlarında əsgərlərimizin göstərdiyi qəhrəmanlıqların hesabına əldə edilib.

Əlbəttə, 28 ildən sonra Laçın rayonunun Azərbaycan nəzarətinə qaytarılması, dövlət bayrağımızın bu qədim türk torpağında yenidən dalğalanması çox xoş təəssüratdır. Bu, həm də Azərbaycan Ordusunun qələbəsidir, Azərbaycan xalqının birliyinin ifadəsidir. Yəni bu, qürur duyulası hadisədir. Bu mənada mən də sevinc içindəyəm, qürur duyuram.

- Siz, bu gün demək olar ki, Laçın çamaatının arasında olmusunuz, Şəhidlər Xiyabanını ziyarət etmisiniz. Laçınlılar bu hadisəni necə qiymətləndirir, geri qayıtmaq haqqında nə düşünürlər?

- Camaatın sevincini sözlə ifadə etmək mümkün deyil. Yüksək əhval-ruhiyyə, sevinc və qürur hissi var. Mən inanmıram ki, kimsə ora qayıtmasın. Hətta ata-babası laçınlı olan və ömründə bir dəfə də olsun Laçında olmayan insanlar da ora qayıtmaq haqqında düşünürlər. Hətta laçınlı olmayan soydaşlarımızdan da Laçına qayıtmaq haqqında düşünənlər var. İnanıram ki, Azərbaycanda və azərbaycanlılar arasında Laçın güclü formada məşhurlaşacaq.

- Laçın hər zaman Qarabağ savaşında strateji əhəmiyyətli məntəqə hesab edilib. İndi Laçın bizdədir, ermənilər Xankəndi, Ağdərə, Xocavənd (bir neçə kəndində-red.), Xocalıdadır. Yəni Azərbaycan ərazilərində qalan ermənilər Ermənistanla əlaqə qurmaq üçün Laçından istifadə etməyə məhkumdur. Bu mənada biz Laçına qayıtdıqdan sonra hansısa anlaşılmazlıqlar yarana bilərmi?

- Laçın və Şuşanın bizdə olması əsas və həlledici məsələ, strateji gedişdir. Digər məsələlərin həlli sonradan mümkün ola bilər. Əsas məsələ Laçın və Şuşada 28 ildən sonra Azərbaycanın süverenliyinin bərpa edilməsi, bayrağımızın qaldırılmasıdır. Bu, kifayət qədər yüksək qiymətləndirilməli olan müsbət haldır. Amma qonşun ermənidirsə, deməli, problem var. Çünki erməni olan yerdə ziddiyyət, konfrantasiya, əsassız iddialar olur. Odur ki, əgər onlarla qonşuyuqsa, hər zaman pislik gözləməliyik. Erməni ilə qonşuluq bəri başdan problem mənasını verir.

- Laçın işğal ediləndə 50 min əhalisi olub, hazırda əhali sayı 80 mindir. Bu ərazilərdə 10 minlərlə azərbaycanlının yaşaması erməni təhlükəsinin qarşısını almaq baxımdan hansı əhəmiyyətə malikdir?

- Laçın işğal edilən zaman təqribən 60 minə yaxın əhalisi var idi, indi səhv etmirəmsə 70 mindən çoxdur. Məsələ burasındadır ki, Laçın dağlıq ərazidir və bu rayon üçün 70-80 min əhalinin olması kifayətdir. Yəni bu sayda insanın Laçında yaşaması insan resursu baxımından yüksək rəqəmdir. Bir sözlə, bu, dağ rayonu üçün normal sayda insan deməkdir.

Amma məsələnin başqa tərəfi ondadır ki, Laçın alınandan sonra bizim möhkəmlənmiş hərbi rayonlarımız olmalı, ərazidə Sərhəd Xidmətimiz xidmət aparmalı, eyni zamanda asayişi qorumaq üçün yüksək hazırlıqlı mühafizə qüvvələrimiz olmalıdır. O cümlədən Fövqalədə Hallar Nazirliyinin qüvvələri yüksək hazırlığı ilə seçilməlidir. Müsbət haldır ki, indi bu qurumlar çətin anda koordinasiya oluna və vətəni qorumaq üçün vahid müdafiə strukturuna çevrilə bilirlər. Bu baxımdan daha vacib strukturların yaradılması sözsüz ki, nəzərdə tutulur.

Əhalinin orada məskunlaşmasına paralel olaraq Laçının starteji əhəmiyyətini nəzərə alaraq yəqin ki, bizim rəhbərlik hətta dinclik dövründə belə oranın daha etibarlı müdafiəsi üçün lazım olan plan haqqında düşünəcək.

- Xankəndini Gorusa bağlayacaq Laçın dəhlizində həmdə rus sülhməramlıları duracaq. Sizcə, sülhməramlılarla yerli əhali arasında çətinlik yaranmaz ki?

- Mən rus sülhməramlılarına heç vaxt inanmamışam. Çünki onlar heç vaxt sülhməramlı olmur.

Dəhliz Laçın şəhərindən keçir. Prezidentin çıxışından belə anladım ki, orada yeni yol çəkməyin parametrləri hazırlanana qədər əhali Laçın şəhərinə köçürüləsi deyil. Güman edirəm ki, yeni yolun parametrləri hazır olana qədər şəhərin minalardan təmizlənməsi, təhlükəsizlik tədbirlərinin görülməsi mərhələsi həyata keçiriləcək. Bundan sonra yəqin ki, əhalinin şəhərə köçürülmə işi başlanar.

- Yəni ona qədər biz Laçın şəhərinə girməyəcəyik, ancaq kəndlərə daxil olacağıq?

- Bəli, dediyim səbəblərdən şəhərdə yaşayış olmur. Amma bütövlükdə rayon bizimdir və orada işlər aparılacaq. Lakin gedişat götərir ki, bizim atdığımız addımlar inadkar və ciddidir. Yəni ölçülüb-biçilən, planlaşdırılan gedişlərdir. Ümid edirəm ki, biz yaxın dövrdə Laçın şəhərində də məskunlaşacağıq.

- Deyə bilərikmi ki, Qarabağda erməni problemi həll edilib?

- Yox, əgər Qarabağda bir erməni qalırsa, bu, problemin mövcudluğundan xəbər verir. Əgər orada digər bir xalq yaşasaydı və bizimlə düşmənçilik aparsaydı, mən bu mərhələdə düşünərdim ki, barış olacaq, keçmiş unudulacaq. Amma erməniləri yaxşı tanıyıram və onların xislətinə bələdəm. Əgər bu xalqla bir yerdəsəndə, bəri başdan problemin var. Çünki onlar nanəcibdirlər. Belə xalqla münaqişəsiz, ziddiyyətsiz və problemsiz keçinmək mümkün deyil. Söhbət heç Qarabağdan da getmir. Əgər sənin qonşun Ermənistandırsa, bunun özü problem deməkdir.

Amma biz güclü olmalı, müttəfiqlərimizi çoxaltmalı, daima sayıqlığı saxlamalı, ordumuzun imkan və gücünü artırmalı, əhalimizi çoxaltmalıyıq. Və sözsüz ki, gənc nəslimizə doğru-düzgün təlim-tərbiyyə verməli, heç nədən çəkinmədən ermənini ona tanıtmalıyıq. Həm də “düşmən nə edə bilər” sualı ətrafında deyil, “biz özümüz nələr etməliyik” sualına cavab verməliyik. Bunları etsək, perspektiv bizimdir.

- Laçın Ermənistanın Gorus rayonu ilə sərhəddir. Sizcə, Laçın-Gorus sərhədində bizim gömrük nəzarət-buraxılış məntəqəmiz, Sərhəd Xidmətimiz olacaqmı?

- Təbii. İlk növbədə delimitasiya və demarkasiya prosesi getməlidir. Yəni sərhədlərini müəyyənləşdirilməsi. Necə ki hazırda Kəlbəcərdə bu proses gedir. Laçında da bu iş aparıldıqdan sonra bizim Sərhəd Qoşunlarımız sərhəd boyunca xidmət təşkil etməli, habelə iki dövlət arasında müvafiq gömrük xidməti qurulmalıdır.

Bundan başqa, biz fərqli, hətta düşmən ölkələr olduğumuz üçün ehtimal edirəm ki, orada başqa tədbirlər, prosedurlar da həyata keçirmək lazım olacaq.

- Müharibə bitib, hazırda diplomatik danışıqlar önə keçib. Uğurlu hərbi əməliyyatlardan sonra diplomatik mübarizəni necə qiymətləndirirsiniz?

- Hesab edirəm ki, Azərbaycan böyük uğurlar əldə edə bilib. Amma arzu edərdim ki, diplomatiyamız düşmənə qarşı daha ötkəm və sərt olsun. Yəni düşmənə münasibətdə güzəştsizlik xəttinə üstünlük verilsin. Ümumiyyətlə, düşmənə güzəşt olmasın.

- Laçın dəhlizi 6 kilometr uzunluğunda, 5 kilometr enindədir. Hazırda sülhməramlılar dəhlizdə 10-a yaxın post qurub. Bununla dəhlizin təhlükəsizliyini təmin etmək mümkündürmü?

- Məncə, bu səhv hesablamadır. Bu dəhliz Xankəndindən tutmuş Ermənistana çıxışa qədər olan bir ərazini əhatə edir. Şərti olaraq adı “Laçın dəhlizi” gedir. Bu dəhlizin 80-100 kilometr uzunluğu var, haradasa 5 kilometr də eni olmalıdır. Mən hesab edirəm ki, ərazidə Türkiyə ordusu da olmalı və postlararası ərazilərdə patrul xidməti həyata keçirməlidir. Əks halda biz arzuolunmaz problemlə üzləşə bilərik. Nəzərə almalıyıq ki, biz zamanında çox hadisələrə şahid olmuşuq.

İkincisi, Rusiya Ermənistanı silah-sursatla təchiz edir, bəzən Ermənistanın özü kimi çıxış edir. Bu mənada strateji əhəmiyyətli məntəqələrimizin taleyini rus sülhməramlılara ümid etmək olmaz. Odur ki, Türkiyə ordusunun Laçın dəhlizində olması vacibdir. Hesab edirəm ki, Türkiyə ordusu postlararası patrul xidmətinə cəlb edilməlidir.

Ardını oxu...
Mərakeşli professor, beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspert Mohammad İssam Laaroussi AYNA-ya özəl müsahibə verib. Beləliklə:

- Rusiyanın vasitəçiliyi ilə, Ermənistanın öz işğalçı korpuslarını Azərbaycan ərazisindən çıxarması ilə yekunlaşan bir atəşkəs razılaşması imzalandı. Müharibə 44 gün davam etdi. Sizcə, bundan sonra nə dəyişdi?

- Dağlıq Qarabağ Azərbaycanın bir hissəsi kimi tanınır, lakin 1990-cı illərdə müharibə zamanı mülki Azərbaycan əhalisi bölgədən qovulduqdan sonra erməni əhalisi mərkəzdən ayrılmağa cəhd etdi. Rusiyanın münaqişəyə müdaxiləsi bölgədə sabitliyi təmin etməyi hədəfləyən ən vacib geostrateji xüsusiyyət hesab olunur. Erməni separatçıları, 1994-cü ildə atəşkəsdən sonra da, Ermənistan hökumətinin dəstəyi ilə Azərbaycan əhalisinə qarşı gizli müharibə aparırlar. Münaqişənin hələ 1994-cü ildə sona çatmalı olması və daha sonra Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi prosesi başlamalı olduğu halda, indiki müharibə baş verdi və bu, Qafqazın cənubundakı oyun qaydalarını müəyyən mənada dəyişdirdi.

- Bildiyiniz kimi, Şuşa şəhəri Azərbaycan xüsusi təyinatlıları tərəfindən döyüşdə alındı. Əsgərlər lazımi avadanlıqları, minaatanları, yüngül alay silahlarını və döyüş sursatlarını çiyinlərində dağlardan keçirdilər. Bu faktı necə xarakterizə edərdiniz?

- Şuşa strategiya baxımından son dərəcə əhəmiyyətli bir şəhərdir və Azərbaycan qoşunları tərəfindən azad edilməsi böyük bir qələbədir. Şuşa Qarabağın inzibati mərkəzi Xankəndini aşan yüksəkliklərdə yerləşir. Şuşa Azərbaycan qoşunlarının nəzarəti altına keçdikdən sonra bu şəhər Xankəndinə hücum üçün tramplin ola bilər. Hərbi baxımdan bu şəhərə sahib olmaq Azərbaycan ordusuna böyük üstünlük verir. Beynəlxalq siyasət sözlüyündə sülhə nail olmaq, neorealist məktəb analitiklərinin iddia etdiyi kimi, bir müharibə qazanmağa hazırlıq və güc məsələsidir. Digər tərəfdən, Şuşanın hər iki tərəf üçün mədəni əhəmiyyəti var. Müharibədən əvvəl 1980-ci illərin sonu və 1990-cı illərin əvvəllərində əhalisi əsasən azərbaycanlılar idi və bu da yüz minlərlə insanın qaçqın vəziyyətinə düşməsi ilə nəticələndi. Ermənilər üçün bu şəhər vacibdir, çünki burada erməni kilsəsi üçün əlamətdar bir yer olan Qazançetsot Kilsəsi (Müqəddəs Xilaskar) yerləşir.

- Bütün dünya mediasında göstərildiyi kimi, Qarabağdan köçürülən ermənilər evləri yandırır, ağacları və meşələri qırırlar. Əsgərlərin bir qismi başqasının əmlakını talan edərkən yaxalanıb. Ancaq bu şəkildə davranmaq üçün bu ərazinin onlara aid olmadığından əmin olmalısan. Deyilmi?

- Əlbəttə ki, Dağlıq Qarabağdakı müharibə çox mürəkkəbdir və beynəlxalq və regional qaydalardakı xaosu əks etdirir. Erməni qüvvələri barbar işğalçı kimi çıxış edir, nə beynəlxalq hüquqa, nə də insan dəyərlərinə hörmət edirlər. Beynəlxalq humanitar hüquq müharibə dövründə insanları xilas etmək məqsədi daşıyır, buna görə bütün əsgərlər mülki insanlara hörmət etməlidir. Bu həqiqətə baxmayaraq, Dağlıq Qarabağdakı müharibə 44 gün davam etdi və çox sayda itki ilə nəticələndi. Nə də olsa, hətta, inandıqları kimi, bu torpaqlar ermənilərə məxsusdursa belə, şəhərləri, evləri yandırmağa, ağacları kəsməyə və bu cür amansız hərəkətlər etməyə haqları yoxdur.

- Bildiyiniz kimi, müharibə dövründə Ermənistan raket hücumu ilə dinc Azərbaycan şəhərlərini - Gəncə, Bərdə və Tərtəri atəşə tutdu. Onlarla ölü, yüzlərlə yaralı vardı. İrəvan baş verənləri bu şəhərlərin yaxınlığında hərbi obyektlərin olması və Ermənistanın sahib olduğu “Scud” raketlərinin o qədər də dəqiq vurmaması ilə əsaslandırır. Sizin nöqteyi-nəzərinizdən belə bir izah məntiqlidirmi?

- Balistik raketlərin və reaktiv artilleriyanın qəsdən səhv olaraq atəş açmasını, nəticədə insanların ölümünə, yaralanmasına və mülki əhaliyə böyük ziyan vurmasına səbəb olan, silahlardan beynəlxalq humanitar hüququ açıq şəkildə pozan bir şəkildə istifadə edilməsini sübut edən çoxsaylə foto və video dəlillər mövcuddur. İlk növbədə, son vaxtlar Ermənistan tərəfdən dəfələrlə bombardmana məruz qalan Azərbaycanın Gəncə şəhərində mülki insan itkiləri və mülki binalara ciddi ziyan dəydiyi bildirildi. Yaşayış məntəqələrində ballistik raketlərin və digər geniş ərazi partlayıcı qurğuların istifadəsinə dair dəlillər insan həyatına və müharibə qanunlarına qarşı şok bir saymazlığın tarixçəsini ortaya qoyur. Beynəlxalq təşkilatlar və BMT rəhbərliyi beynəlxalq humanitar hüquqa hörmət etmək üçün münaqişənin erməni tərəfini qınamalıdır. Bu silahların və silah sistemlərinin yaşayış məntəqələrinə qarşı istifadəsi dərhal dayandırılmalı idi.

Azərbaycan tərəfindəki mülki əhali arasında itkilər fərqi demək olar ki, ikiqatdır. Buradan belə çıxır ki, Azərbaycan ordusu Dağlıq Qarabağdakı yaşayış məntəqələrinə atəş etməməyə çalışırdı. Xankəndi, Tərtər və Azərbaycanın digər döyüş bölgəsindən kənarda yaşayış məntəqələrinin atəşə tutulmasına cavab olaraq raket və artilleriya hücumuna məruz qaldı. Eyni zamanda, döyüşlər başlayandan Azərbaycan hökuməti erməni mülki əhalisini itki verməmək üçün müharibə zonasını tərk etməyə çağırdı. Bir dəhliz yaradıldı və onun vasitəsi ilə mülki əhali Ermənistana getdi və Azərbaycan ordusu tərəfindən avtokarvanları atəşə tutma halları belə, olmadı.

- Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrov İrəvana səfər etdi. Baş nazir Paşinyan görüş zamanı qaçqınların evlərinə qaytarılması məsələlərinin müzakirə olunduğunu söylədi. Doğrudur, çox qeyri-müəyyən formul verilmişdi. “Ancaq həll olunmayan, açıq qalan suallar da var: soydaşlarımızın təhlükəsizliyini təmin edəcək bəzi ərazilərin sakinlərinin geri qayıtma hüququnun həyata keçirilməsini bundan sonra necə təmin edəcəyik?”, - deyə sual edirdi Paşinyan. Ancaq Qarabağda sülhün bərpası üçün yol xəritəsi çoxdan hazırlanmışdı. Paşinyan yenidən velosiped icad etməyə qərar verdi?

- Rusiyanın bu münaqişədəki vasitəçiliyi, münaqişə tərəflərinin sülh razılığına gəlməsinə əhəmiyyətli dərəcədə kömək edir. Birincisi, Moskva göstərdi ki, heç bir regional və beynəlxalq oyunçu Rusiyanın olmadığı şəraitdə danışıqlarda uğur qazana bilməz. İkincisi, Rusiya Ermənistan hökumətinə dəstəyini gizlətmir. İmzalanan müqaviləyə əsasən, Rusiya Müdafiə Nazirliyi, Qarabağın mərkəzini Ermənistanla birləşdirən Laçın dəhlizinin qorunmasında rolu olan hərbçilərin tərkibini - 1960 hərbi qulluqçunu təsdiqlədi. Sülhməramlılıq prosesində Türkiyə də iştirak edəcək. Bu oyun qaydalarını dəyişdirən faktlara və Rusiya ilə Türkiyənin Dağlıq Qarabağdakı müharibədə rollarına əsaslanaraq, qaçqın məsələsinə beynəlxalq birlik tərəfindən qərəzsiz baxılmalı olduğuna inanıram. Eyni zamanda, erməni qaçqınları məsələsinin həlli üçün azərbaycanlıların maraqlarına xidmət etməyən yeni bir plan qurmağın mənası yoxdur.

- Ölkəniz hər zaman Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəstəklədi. İlk dəfə, məhz sizin ölkənizdə Ermənistana təcavüzkar və işğalçı adı verildi. Əgər rəsmiyyətdən qaçsaq, müharibə zamanı Mərakeşdə baş verənlərə münasibəti necə xarakterizə edərdiniz?

- Mərakeş Ermənistanla hərbi toqquşmalardan sonra Azərbaycana dəstək mesajı göndərdi və təmkinli olmağa çağırdı, beynəlxalq hüququn və BMT-nin münaqişənin sülh yolu ilə həll olunmasını təmin edə biləcəyinə ümid etdiyini bildirdi. Mərakeşin sülh nizamlanmasına dəstəyi Ermənistan və Azərbaycan arasındakı beynəlxalq barışıq çağırışlarını tamamlayır. 44 gün ərzində xeyli sayda insanın ölümü və yaralanması nəticəsində münaqişə nəzarətdən çıxaraq müxtəlif beynəlxalq oyunçuların iştirak etdiyi başqa bir regional müharibəyə çevrilə bilərdi. Mərakeşin müharibəyə dair rəsmi mövqeyi budur. Krallığın diplomatiyası indi informasiya məkanında müharibə etməyə məcbur olan Azərbaycana dəstək verir. Ancaq Mərakeş mətbuatı Ermənistan hökuməti ilə ciddi bir toqquşmaya girmədən, Azərbaycana informasiya dəstəyi vermək üçün diplomatik çıxışlar yolunu seçdi. Əslində, Mərakeş müsəlman ölkəsi olan Azərbaycanla münasibətlərini yüksək qiymətləndirir, lakin Avropa İttifaqı və Amerika Birləşmiş Ştatları tərəfindən elan olunan bitərəf mövqeyə sadiq qalmağa çalışır.
Ardını oxu...
“Paşinyan Qarabağı təslim etmək üçün hakimiyyətə gətirildi. İqtisadiyyatı inkişaf etdirmək, maaşları artırmaq və həyat şəraitini yaxşılaşdırmaq üçün yox, məhz bu məsələni həll etmək üçün Baş nazir olmasına icazə verildi və bütün bu proseslər Ermənistanın yox, Azərbaycanın lehinə aparıldı”.

Ovqat.com xəbər verir ki, erməni politoloq Arman Bosyan Rusiyanın “Pravda” nəşrinə verdiyi müsahibəsində bu iddia ilə çıxış edib.

Onun fikrincə, Ermənistanda hazırda daxili siyasi böhran, hakimiyyətsizlik hökm sürür: “Dövlət institutları fəaliyyətsizdir. Demək olar ki, hökumətin bütün fəaliyyəti dondurulub, nazirlərin bir hissəsi istefa verib, müxalifət aramsız mitinq keçirir. Ancaq Paşinyan nəinki istefa vermir, əksinə onu istefaya çağıranlara hədə-qorxu gəlir, əhalini az qala vətəndaş müharibəsinə çağırır. Qəribədir ki, Ermənistan hüquq-mühafizə sistemi buna laqeyd qalır. Əvəzində iqtidarla razılaşmayan müxalifətçilərin həbsxanaya doldurur”.

Nəticələrinin təkcə müxalifət və ya iqtidar üçün yox, erməni dövlətçiliyi üçün də fəlakət vəd edən bu prosesin daha yarım il də davam edəcəyini proqnozlaşdıran politoloq bunu Paşinyanın öhdəsinə götürdüyü missiyanı tam başa çatdırmaması ilə əlaqələndirib: “O, müstəqil fiqur deyil. Güman ki, o, dünyanın müxtəlif güc mərkəzlərinin maraqlarını təmsil edir. Bu, onun müharibəyə həvəsli olmasından da bəlli olurdü. Görünür, Paşinyanın hələ yerinə yetirilməmiş vəzifələri qalır və o, istənilən yolla bunları həll etməyə hazırlaşır”.

İndiki mərhələdə müxaliflərin də Paşinyanı devirmək istəmədiklərini vurğulayan Arman Bosyan bildirib ki, indi heç kim onun yerini tutmağı arzulamır və Ermənistan bu güzəşətlərə getməyə məhkumdur: “Ermənistan ərazi güzəştlərini nəzərdə tutan müqavilə imzalamalıdır və heç kim Paşinyanın yerinə olmaq istəmir”.

Paşinyanın böyük xalq sevgisiylə hakimiyyətə gətirildiyini də təsadüfi saymayan politoloq bütün xalqların xüsusi texnologiyaların köməyi ilə idarə olunduğunu düşünür. Dünyadakı bütün demokratik qurumları sadəcə böyük bir sirk adlandıran A. Bosyan erməni xalqının da Paşinyan üzərində yaradılan “vətənpərvər lider” obrazı ilə hipnoz edildiyinə inanır:

“Bütün xalqlar manipulyasiya yoluyla hipnoz edilə bilər. Rusiya da bir vaxtlar Yeltsini seçdi, sonra da ölkə sözün əsl mənasında son sıraya gətirildi. Bu gün Ermənistan da bizim Xasavyurdumuz, Paşinyan isə Yeltsinimizdir. O da ölkəni Yeltsin kimi dağıtmaq üçün görəvləndirilib”.
Ardını oxu...
Teref.az Rusiyanın maliyyə analitiki, “Alpari” İAM-nin rəhbəri Aleksandr Razuvayevin müsahibəsini təqdim edir:

– Erməni ekspertlərinin sözlərinə görə, Ermənistanın iqtisadiyyatı fəlakətli vəziyyətdədir. İlin nəticələrinə əsasən, respublikada ÜDM-nin azalma dərəcəsi iqtisadi tənəzzül kimi ikirəqəmli ola bilər, milli valyutanın devalvasiyası, əhali gəlirlərinin azalması, yoxsulluq faizinin artımı gözlənilir. Bu proseslərin əsas səbəbləri nədir?

– Valyuta bazarı iqtisadiyyatın ən dəqiq barometridir. Hadisələr bəzən yığılır və sonra valyuta qeydiyyatında əks olunur. 2020-ci il Ermənistan üçün çox pis il oldu.

Ermənistanda müşahidə edilən iqtisadi kollapsın səbəbləri haqqında danışarkən qeyd etmək lazımdır ki, pandemiya dünya turizmini aşağı salıb, Rusiyada işləyən miqrantların köçürmələri kəskin şəkildə azalıb.

Bu prosesdə Ermənistanın məğlubiyyəti ilə nəticələnən müharibənin də öz rolu var. Əlbəttə ki, məğlubiyyətin nəticəsi olaraq siyasi qeyri-sabitlik yarandı.

Ermənistanın investisiya cəlbediciliyi aşağıdır, perspektivlər aydın deyil, investisiyaların siyasi riskləri isə yüksəkdir. Əvvəllər Rusiyadan Ermənistana turistlər gəlirdi. Lakin bir sıra erməni spikerlərin Rusiya və Putinə qarşı mənfi ifadələrindən sonra Rusiyadan Ermənistana səyahət etmək istəyənlərin sayı azalıb.

Erməni milli valyutasının miqyaslı devalvasiyası riskləri mövcuddur. Eyni zamanda Ermənistan Milli Bankının imkanları çox məhduddur. Hazırda Mərkəzi Bankın ehtiyatları təxminən 6 aylıq idxalın dəyərinə bərabərdir.

– Rusiyada yaşayanların arasında ermənilər daha zəngindir, ya azərbaycanlılar?

– ”Forbes”in dərc etdiyi sonuncu siyahıda 6 azərbaycanlı və 7 erməni var. Azərbaycanlıların ümumi sərvəti 24,4 milyard ABŞ dolları, ermənilərin ümumi sərvəti isə yalnız 10,05 milyard ABŞ dolları təşkil edir.

– Maliyyə bazarında Qafqazdakı münaqişənin Rusiya və Türkiyənin müdaxiləsi və hətta iki ölkə arasında yarana biləcək konfliktə gətirib çıxaracağına dair narahatlıqlar var idi ki, bu da təbii ki, rubl və türk lirəsinə qarşı təzyiq yaratdı…

– Bu risklər həddindən artıq şişirdilib. Xatırladaq ki, Türkiyə NATO ölkəsi olsa da, Rusiyaya qarşı sanksiya tətbiq etməyib… Münaqişə Moskvanın Bakı və Ankara ilə xarici ticarət əlaqələrinə təsir göstərməyib.

– Azərbaycanın Qarabağ regionunun iqtisadiyyatının bərpa olunması perspektivlərini necə görürsünüz?

– Region iqtisadiyyatının bərpası üçün Azərbaycana pul lazımdır. Və əminliklə demək olar ki, Bakının lazımi vəsaiti olacaq. Qarşıdan gələn ildə vaksin pandemiyanı məğlub etməlidir. Deməli, dünya iqtisadiyyatı tənəzzüldən çıxacaq və neftin qiyməti artacaq. “Brent” markalı neftin qiyməti 60-70 ABŞ dollarına çata bilər. Qaz qiymətinin bərpası da gözlənilir.

Bundan əlavə, xarici investisiyaları da unutmaq lazım deyil – Türkiyə, Rusiya, Qazaxıstan, bəlkə də Belarus… Dağlıq Qarabağ Azərbaycandır, investorlar siyasi risklər barədə düşünməyəcəklər.

Başqa əhəmiyyətli məqam da var. Bir neçə il bundan əvvəl keçmiş Dağlıq Qarabağda yeni qızıl, gümüş və mis yataqları aşkar edilib. Bu təbii sərvətlərdən səmərəli istifadə olunsa, Qarabağ əhalisi öz yaşayış səviyyəsini köklü surətdə yaxşılaşdıra bilər. Yalnız investisiya və yaxşı sahiblik lazımdır.

mənbə:axar.az
Ardını oxu...
Yaxın gülərdə Azərbaycanın görkəmli bəstəkarı, Əməkdar incəsənət xadimi Cavanşir Quliyevin 70 yaşı tamam oldu. Kulis.az bəstəkarla yubiley müsahibəsini təqdim edir.

- Cavanşir müəllim, səhhətiniz necədir? Bir müddət əvvəl sizinlə danışanda müalicə aldığınızı söyləmişdiniz

- Müalicə bitməsə də, indi xeyli yaxşıyam, fəaliyyətə döndüyümü deyə bilərəm.

- İnsan həyatının hər mərhələsi bir dayanacaqdır deyirlər. Qazanclarımız qədər itkilərimiz də olur. Bu dayanacaqlarda itirdiklərinizə rəğmən “həyat gözəldir” düşüncəsində olanlardansınız, yoxsa həyata üsyan edənlərdən?

- Təbii ki, həyat hər vəziyyəti ilə gözəldir. İtkilər və qazanclar həyatın fəlsəfəsidir, bunları təbii qarşılamalıyıq. Çünki bunları biz dəyişə bilmərik. Önəmlisi hər yeni doğulan həyatın gedən həyatın qoyduqlarını davam etdirməsidir. Belə olanda əhali millət olur və sınaqlardan qələbə ilə çıxır.

- Üzeyir bəy “O olmasın bu olsun”da Məşədi İbadı 50 yaşında qoca kimi təsvir etdiyi üçün sonralar peşman olub. Özü yaşının o çağında olanda deyib, 50 yaş o qədər də qoca yaş deyilmiş. 20 il bundan əvvəl indi olduğunuz yaş sizə necə görünürdü?

- Bu günlərdə bu rəvayəti tez-tez danışıram dostlarıma və birlikdə Üzeyir bəyin yumoruna doyunca gülürük. Həqiqətən, insan özünü hiss etdiyi qədər yaşı olur. Deyə bilərəm ki, bu məsələdə Üzeyir bəylə eyni düşüncədəyəm.

- Cavanşir müəllim istəyirəm bir az qayıdaq 90-cı illərə. Musiqinin, kinonun ümumiyyətlə mədəniyyətin də bir durğunluq dövrü idi o illər. Bu durğunluqda ən gözəl marşı yazdınız. Bu marşın yazılma tarixçəsi oxucularımız üçün də maraqlıdır.

- O zaman ordumuz yeni yaranırdı və Bakının küçələrində hərbi geyimdə bir azərbaycanlı gəncə rast gəlmək müşkül idi, hərbi texnika isə Bakı küçələrində heç yox idi. Bir dəstə sənətçi və qəzetçi ilə əsgərlərə mənəvi dəstək vermək üçün Laçına və Şuşaya getdik. Laçında Azərbaycan əsgərini gördüm, tanklarımızı, toplarımızı gördüm və çox təsirləndim, qürürlandım, anladım ki, ordumuz olacaq. Batalyonun zabiti Əhliyyət Süleymanov mənə bir şeir verdi və xahiş etdi ki, bir hərbi marş yazım. Çünki gənclər hərbi təlimlərdə əsasən rus marşları oxuyurlar. Əhliyyət istədi ki, öz marşımız olsun. Mən o şeiri götürüb Bakıya qayıtdım. AzTV-yə yenidən sədr təyin olunmuş Elşad Quliyevlə studiyanın dəhlizində təsadüfən rastlaşdıq. O da mənə dedi ki, milləti mübarizəyə qaldırmaq üçün ruhlandırıcı musiqiyə ehtiyacları var və mənə bir əsər yazmağımı təklif etdi. Özümün də içim dolu idi Laçından və Şuşadan sonra. Belə oldu, çox qısa zamanda, bir günün içində yarandı o marş. Marşın ilk adı "Laçın batalyonunun Marşı" olub. Sonra millət ona "Əsgər marşı" dedi, mən də etiraz etmədim.

- Qəribə bir ömür yaşayırsınız. Uşaqlığınız müharibənin yeni bitdiyi illərə təsadüf edir. Ömrünüzün orta çağları da müharibə dövrünə düşdü. İndi hesabla siz 3 müharibə görmüş sayılırsınız. Müharibələrlə əhatəli bir ömür sənətkara yaradıcılıq baxımından nə verir?

- Müharibə ehtiras deməkdir, həyəcan deməkdir, coşqu deməkdir. Sənətin də əsasını bu hisslər təşkil edir. Əsərlər üçün çox sayda mövzular verir müharibə. Bu baxımdan, əcaib səslənsə də, bəxtimdən razıyam ki, ən azından iki müharibənin şahidi olmuşam.

- İçinizdəki o coşqunu ürəyiniz istədiyi qədər musiqilərinizdə əks etdirə bildinizmi?


- Ürəyim istədiyi qədər yox, lakin düşünürəm ki, hələ bir az zamanım var.

- Şəkidə doğulub Şuşa üçün darıxmaq... Sizə mahnı yazdıracaq qədər əhəmiyyətli bir sevgidir. İndi Şuşa yenidən bizdədir. Xəbəri eşidəndə hansı hisslər keçirdiniz?

- Sevindim, təbii...Uşaqlığımın tutarlı bir hissəsi Şuşada keçib, oraları əzbər bilirəm O dağları və qayaları üzü yuxarı çox dırmanmışam. Ona görə də Şuşanın getməsi içimdə böyük yara açdı, sanki uşaqlığımı əlimdən aldılar. Çox şükür olsun ki, Şuşa Vətənə döndü...

- 1993-cü ildə həm də qələbə marşını yazdınız. Hansı ki, həmin illərdə biz torpaqlarımızı itirmişdik. İnsanların bir gün qələbə qazanacağımıza sizin qədər ümidli olmadığı illər idi. O vaxtkı inamınız özünü 27 il sonra da olsa doğrultdu. Yeni bir qələbə marşı yazmaq varmı planınızda ?

- İstərdim...Lakin bu işlər bəzən planlamayla olmur...Yaşayarıq, görərik. Şimali Kiprdə sıldırım qayanın təpəsində bir tank var. 1974-cü ildə müharibə zamanı əsgər onu qayanın başına çıxarıb ki, ordan düşmənə atəş açsın.. Müharibə bitdikdən sonra həmin əsgərə deyiblər o tankı indi də aşağı sal. Deyib, sala bilmərəm. Soruşublar niyə? Deyib qorxuram... Yenə sual veriblər ki, bəs onu sən çıxartmadınmı? Əsgər cavab verir: Mən çıxartdım, çünki savaş var idi, həyəcanlı idim. İndi sakitləşdim və özüm də təəccüb etdim ki, o tankı dağın başına necə çıxartdım... Sənətdə də oxşar hadisələr, bənzər hisslər öndə olur.

- Cavanşir müəllim bu günlərdə bir paylaşım etdiniz. “Fəryad” filminin soundtreki ilə bağlı. Qeyd etdiniz ki, həmin hissə o vaxt “Fəryad” filmində yayımlanmadı. Bunun xüsusi bir səbəbimi oldu?

- Yox, xüsusi bir səbəbi yoxdur. Bilirsiniz ki, bədii filmin musiqisi filmin çəkilməsi ilə paralel olaraq yazılır, yəni, film çəkilərkən, musiqisi də hazırlanıb lentə yazılır. Bəzən elə olur yazılan musiqinin hamısı filmə daxil olmur - montajın özəlliyinə bağlıdır. Bəzi musiqi parçaları istifadə olunmur, çünki onlara yer qalmır. Bu xor parçası da elə oldu. Montajdan sonra ona ehtiyac qalmadı, mənim arxivimdə qaldı. Qarabağ müharibəsi gedərkən düşündüm ki, yerinə düşər və yayımladım.

- Çox tanınmış müğənnilərə işləmisiniz. Mahnılarınız hətta o müğənnilərin əksəriyyətini məşhur edib. Daha çox hansı müğənni mahnılarınızı ürəyiniz istəyən kimi ifa edib?

- Akif İslamzadə

- Bəzən də olub mahnılarınızı özünüz ifa etmisiniz. Məsələn Şuşa haqqındakı mahnı. Bu mahnını sizin kimi duyğu ilə ifa edəcəyinə inandığınız müğənni yox idi?

- Vardı. Flora Kərimova. Flora Kərimova əslində bu mahnının Sara Qədimovanın filarmoniyada keçirilən yubileyində ifa edib. Lakin lentə yazılmadı, ona görə çox adam elə bilir ki, məndən başqa heç kim oxumayıb bu mahnını. Flora xanımın ifasında yazdıracaqdıq, başımız qarışdı başqa proyektlərə, qaldı.

- İndi o mahnını kimin ifasında eşitmək istərdiniz

- Elə Flora xanımın ifasında. Yeni müğənnilərin də içində bəzi o mahnıya uyğun səslər dinlədim. (adlarını bilmirəm, təəssüf).

- Cavanşir müəllim, sizin Azərbaycandan getməyiniz mənə qəribə gəlib. Düzdür, Türkiyə yad ölkə deyil, amma insanın doğulduğu torpaq bir başqadır.

- Mənim Azərbaycandan getməyim məcburi olub. Tarixçəsi uzundur. Düşünürəm ki, belə gözəl gündə o tarixçəni danışmaq bizim söhbətimizin tempinə uyğun deyil.

- Bu qələbədən sonra vətənə dönmək planı varmı?

- Burda yaşadığım 15 ilin hər saniyəsində Bakıya dönməyə hazır olmuşam...Fəqət, geri dönməyim üçün orda lazım olduğumdan əmin olmalıyam. Bundan əmin deyiləm...

- Ən çox nə üçün qəribsəmisiniz?

- Hər şey üçün. Xaricdə yaşayanlar məni anlayar. Bakıdakılar üçün önəmsiz görünən bir nəsnə üçün də burdakılər darıxır. Daşı, torpağı, havası, suyu, benzini, mazutu, hər şeyi üçün. Və əlbəttə, insanları üçün, qohum-əqrəba, dost-tanış üçün. Xiffət pis şeydir...


- Azərbaycanın qələbə sevinci Türkiyədə necə yaşandı?

- Bizim Türkiyədəki insanlarla həmişə sevgi bağımız olub, əsrlərlə - bu sevgi quruluşlara, hakimlərə baxmaz, çox dərin və əbədidir. Ona görə də birinci gündən müharibəni bizim qədər izləyirdilər və sanki özləri qalib gəlmişlər kimi sevinirdilər. Hətta burdaki dostlarım tez-tez mənə telefonuma yeni hərbi xəbərləri göndərirdilər. Mən bu sevgidən heç vaxt şübhə etməmişəm və əminəm ki, əbədidir.


- Çox maraqlıdır, əsrin əvvəlində də sovet rejiminin zülmündən qaçan ziyalılarımızın pənah apardığı yer Türkiyə olub. İndi də Azərbaycandan küsən sənət adamları, ziyalılar Türkiyəyə gedir.

- Çünki biz eyni millətik, sadəcə danışıq ləhcələrimiz bir az fərqlidir.

- Siz sovet dövründə böyümüsünüz. Bizim nəsildən fərqli olaraq rus dilini daha yaxşı mənimsəmisiniz. Türk dilində sözlər uzun müddət sizin nəslə aydın olmurdu. Hətta sərhədlər açılandan sonra Türkiyəyə gedib gələn insanların arasında iki qardaş xalqın dialoqu lətifəyə çevrilirdi. Türkiyədə yeni yaşamağa başlayanda anlaşma mövzusunda çətinliyiniz oldumu, yaxud da gülməli situasiya yaşadınızmı?

- Yox, yaşamadım. Çünki hələ tələbəlik illərindən Əbülfəz Elçibəyin sayəsində türkçülük axınına qoşulmuşdum. Türkiyə və türklər haqqında o zamankı gənclərin çoxundan daha məlumatlı idim. Bir vaxtlar, hətta, pantürkist damğasıyla da yaşayırdım. Mahnılarım televiziyanın bədii şurasından çətinliklə keçirdi. Məni türkçü hesab edirdilər. Mən də bundan, əslində, gizlincə xoşlanırdım və qürurlanırdım. Bu baxımdan bura gəldiyimdə heç bir narahatçılığım olmadı. Əksinə - Böyük Vətənimin bir guşəsindən o biri guşəsinə gəldiyimi hiss edirdim.

- Cavanşir müəllim bədii ədəbiyyatla aranız necədi?

- Ədəbiyyatsız musiqi olarmı? Onlar əkiz qardaşlar kimi bir-birinə bağlıdır. Anam Azərbaycan ədəbiyyatı və dili müəllimimi olub, evimizdə böyük kitabxana vardı - indi də var. Rus məktəbində oxumağıma baxmayaraq, evdəki Azərbaycan kitablarının da hamısını oxuyurdum.


- Maraqlıdır, Cavanşir Quliyev ilk oxumağa kimdən başlayıb?

- Yadımda deyil, 65 il keçib... Yəqin ki uşaq nağılları olub.

- Cavanşir müəllim ədəbiyyatın insanı dəyişdiyinə inanırsınız?

- Ədəbiyyat insanı nəinki dəyişir, o insanı elə başından formalaşdırır. Oxuduğum bütün ədəbi əsərlər bu və ya digər şəkildə düşüncələrimə təsir edib.
Azərbaycan Dastanları (bir neçə cild), Koroğlu dastanı, Dədə Qorqud dastanı, Füzuli - "Leyli və Məcnun", Sabir - Hophopnamə, M.F.Axundov - pyeslər və oxuduğum bütün əsərlər mənə təsir edib.

- Cavanşir müəllim sonda özünüzə nə arzu edirsiniz?

- Can sağlığı.

- Biz də sizə həmişə onu arzu edirik. Bir daha yubileyinizi təbrik edirik.

- Çox sağ olun.
Ardını oxu...
2020-ci il dünya üçün olduğu qədər Azərbaycan üçün də maraqlı illərdən oldu. Dünya koronavirus pandemiyası ilə mübarizə apardığı bir dövrdə, Azərbaycan həm virusla mübarizəyə, həm də Ermənistan tərəfindən 30 illik işğal altında qalan Qarabağ müharibəsinə yenidən cəlb edildi.

Biz iki cəbhədə döyüşdük. Həm virusla, həm də Qarabağda. Dünyanı bürüyən virusla mübarizə hələ də davam edir. Qarabağ müharibəsi isə Azərbaycanın uğurlar ilə nəticələndi. Artıq 30 illik işğala son qoyulub və Azərbaycan tarixi və əzəli torpaqları olan Qarabağı erməni işğalından azad edib. Bu il bizim üçün Vətən müharibəsi ilə yadda qaldı.

Bu ili xarakterizə edən cəhətlərdən biri də ölkənin siyasi həyatındakı aktivlik oldu.

Bu və digər məsələlərlə bağlı Cebhe.info-nun suallarını Müsavat Partiyasının başqanı Arif Hacılı cavablandırıb.

-Arif bəy, xoş gördük. Pandemiya və karantin qaydalarının mövcud olduğu bir zamanda müsahibəyə razılıq verdiyiniz üçün təşəkkür edirik.

-Çox sağ olun.

-Günün ən aktual məsələlərindən biri koronavirus pandemiyası və onunla mübarizədir. Virusla necə mübarizə aparırsız?

-Təəssüf ki, virusun ikinci dalğası Azərbaycanda birincidən daha güclü oldu. Hər halda cəmiyyət bu məsələyə ciddi yanaşır. Açıq-aydın görünür, insanlar həm məsafə saxlamağa, həm maska taxmağa üstünlük verirlər ki, bunlar həddindən artıq vacibdir. Biz də virusla bağlı ilk dövrlərdən öz fikirlərimizi ictimaiyyətə çatdırmışıq. Mənə elə gəlir ki, nəinki Azərbaycanda, bütün dünyada hər kəs virusdan necə qorunmaq lazım olduğu barədə kifayət qədər məlumatlıdır.

“Partiya qərargahında karantin elan etmişəm”

-Müsavat Partiyası pandemiya dövründə necə fəaliyyət göstərir? Qərargaha gedirsizmi?

-Biz müəyyən dövrdə karantin elan etdik. Müəyyən dövrdə “ZOOM” proqramı ilə, internet üzərindən Divan iclaslarını keçirdik, eyni zamanda rayon təşkilatlarımızla, yerli strukturlarımızla əlaqələr saxladıq. Ancaq müharibə başladığı dövrdə, sonra da koronavirusun artığı zamanda daha çox şəxsi əlaqələr, zəruri qərarların qəbul edilməsi üçün sosial şəbəkələrdə olan qruplardan istifadə etmək vasitəsilə fəaliyyətimizi qururuq. Son iki həftədə mən Müsavat Partiyasının qərargahında karantin elan etmişəm.

“Fərəc Kərimli döyüş bölgəsində hərbi xidmətini davam etdirir”

-Digər bir aktual məsələ isə müharibədir. Bildiyimiz qədər sizin müavinlərdən də müharibədə iştirak edənlər var...

-Bəli, mənim müavinim Fərəc Kərimli Azərbaycan ordusunun zabitidir. Döyüş əməliyyatları başlayan kimi, o, dərhal müraciət etdi və onun təkidli müraciətlərindən sonra hərbi xidmətə çağırdılar. İlk dövrlərdə Füzuli, Cəbrayıl rayonlarının işğaldan azad edilməsi prosesində iştirak etdi. Sonra Şuşanın işğaldan azad edilməsi uğrunda gedən döyüşlərin zabit iştirakçılarından biri də Fərəc Kərimlidir. Yüngül yaralanmışdı, ancaq indi səhhəti yaxşıdır və hərbi xidmətini davam etdirir.

“8 noyabr tarixini Azərbaycan tarixinin çox mühim günlərindən biri hesab edirəm”

-Bu müharibədə ərazilərimizin böyük bir hissəsi işğaldan azad olundu. Sizin də belə bir status yazmışdınız ki, qələbə günü Şuşanın işğaldan azad olunduğu gün olsun...

-44 günlük müharibə Azərbaycan tarixində çox mühüm bir rol oynadı. Azərbaycanın çox böyük, ciddi əraziləri, işğal altında olan torpaqların 80 faizə qədəri işğaldan azad edildi. Bu çox böyük hadisədir. Azərbaycan üçün müqəddəs şəhər sayılan Şuşa şəhərinin işğaldan azad olunması və bu döyüşlərin daha çox hərbi texnikadan, hərbi aviyasiyadan istifadə etməklə yox, məhz əsgər və zabitlərimizin şücaəti hesabına bir neçə gün ərzində işğaldan azad edilməsi Azərbaycan hərb tarixində, xalqın tarixində çox mühüm bir hadisədir. Şuşa müqəddəs şəhər olmaqla yanaşı, həm də çox ciddi bir strateji yükksəklikdir. Şuşa şəhərinin işğaldan azad edilməsi faktiki olaraq Azərbaycan ordusunun bütün yuxarı Qarabağ ərazisində hegemonluğunu bərpa etdi. Bu baxımdan 8 noyabr tarixini Azərbaycan tarixinin çox mühim günlərindən biri hesab edirəm.

“Təbliğat narahatlıq doğurur”

-Yəni Müsavat Partiyası 10 noyabr razılaşmasını dəstəkləyir...

-10 noyabr razılaşması ilə bağlı biz öz mövqeyimizi əvvəlcədən bildirmişik. Bu razılaşma faktiki olaraq Azərbaycan tam və qəti qələbəsinin qarşısını aldı. Rusiya sülhməramlılarının bölgəyə gətirilməsi fikrimcə, bir mina rolunu oynayacaq. Artıq Rusiya həmin razılaşmanın bir sıra bəndlərinə əməl etmir. Belə ki, orada nəzərdə tutulmayan dövlət qurumları yuxarı Qarabağ ərazisində yaradılır. Hansısa təmir, bərpa işləri ilə bağlı tapşırıqlar, göstərişlər və bu istiqamətdə aparılan təbliğat narahatlıq doğurur. Açıq görünür ki, Rusiya bu ərazi üzərində Azərbaycanın tam suverənliyini tanımaq istəmir. Bunun nəticəsidir ki, Rusiya Prezidenti Vladimir Putin çıxışlarının birində "yuxarı" Qarabağ haqqında tanınmayan dövlət ifadəsi işlətdi.

“Ermənistan bu əraziləri işğal etmək gücünə malik deyildi”

-Bunu təkcə Rusiyanın mövqeyi kimi dəyərləndirmək olmaz. Fransa bu məsələdə daha çox canfəşanlıq edir... -Azərbaycan cəmiyyətinə sirr deyil ki, Yuxarı Qarabağ ərazisində yaşayan ermənilər ilk növbədə Rusiyanın, eyni zamanda bir çox dünya güclərinin dəstəyi ilə Azərbaycanın ərazilərini işğal edib. Nə Yuxarı Qarabağ ərazisində olan separatçı rejimin, nə də Ermənistanın heç bir dövrdə, hətta Azərbaycanın güclü ordusunun yaranmadığı 1980-ci illərin sonu 1990-cı ilin əvvələrində belə ərazilərimizi işğal etmək gücləri yox idi. Sizin bu sualınıza sentyabr ayının 26-da başqa cür cavab verə bilərdim. Çünki o başqa situasiya idi. Ancaq noyabr ayının 9-da başqa vəziyyət idi. Sentyabrın 26-na qədər olan vəziyyət, Azərbaycan başqa Azərbaycan, Azərbaycan ordusu başqa orduydu. O vaxta qədər Ermənistanın bu məsələlərə təsir imkanları başqa idi. Noyabrın 9-da isə bu mənzərə tamamilə dəyişmişdi. Ona görə də əgər sentyabrın 26-sı prizmasından yanaşsaq, bu razılaşmanı ciddi bir uğur kimi dəyərləndirə bilərik.

Amma noyabr ayının 9-dan bu məsələyə yanaşırıqsa, bunu çox böyük uğur hesab edə bilmərik. Çünki Azərbaycan ordusu erməni silahlı birləşmələrini Ağdam, Kəlbəcər, Laçından da qovmaq və Yuxarı Qarabağ ərazisi üzərində Azərbaycanın suverənliyini tam şəkildə təmin etmək imkanlarına malik idi. Amma Rusiya sülhməramlılarının gətirilməsi ilə Yuxarı Qarabağ ərazisinin bəzi hissələri, konkret olaraq Xankəndi, Xocalı, Xocəvənd, Əsgərən, Ağdərə rayonlarının bir hissəsi faktiki olaraq Azərbaycanın suverən hüquqlarının tam şəkildə həyata keçmədiyi ərazilərə çevrilib. Biz çalışmalıyıq ki, bu situasiyanı dəyişdirək və bu ərazilərin tam şəkildə Azərbaycanın nəzarəti altında olmasına nail olaq. Oraya Rusiyanın hətta mülki nazirliklərinin nümayəndləri, dünyanın müxtəlif ölkələrindən jurnalistlər gedib gəlir. Amma hələ ki, Azərbaycan jurnalistlərinin belə o əraziyə daxil olmaq hüququ, imkanı yoxdur. Azərbaycan dövlət strukturlarının orada fəaliyyət imkanı hələ yoxdur.

“Hətta Vladimir Putin öz müsahibəsində bunu etiraf etdi”

-Azərbaycana qarşı beynəlxalq təzyiqlər, ikili standartla yanaşma var. Məsələn, ermənilər münaqişə zonasından kənar olan Gəncəni, Bərdəni, Tərtəri bombaladılar, orada qətliam törətdilər, amma bu məsələyə beynəlxalq birliyin ciddi təpkisi olmadı. Amma indi Dağlıq Qarabağı tanımaq məsələsini müzakirəyə çıxarmaq istəyirlər...

-Fikrinizin o tərəfi ilə razıyam ki, Azərbaycana qarşı çox ciddi beynəlxalq təzyiq var. Ancaq Gəncədə, Bərdədə baş verən hadisələrə beynəlxlq birliyin ciddi reaksiya verməməsi fikri ilə razı deyilən. Çünki dünyanın ən nüfuzlu beynəlxalq insan haqları təşkilatları olan “Human Rights Watch” və “Amnesty İnternational” təşkilatı bu məsələyə birmənalı münasibət bildirdilər. Azərbaycanda olan xarici ölkələrin diplomatik korpusu oraya getdi və açıqlamalar verərək baş verən bu hadisələri pislədilər. Eyni zamanda beynəlxalq qurumlar orada qadağan olunmuş silahlardan-kaset bombalarından istifadə olunmasını təsdiq və etiraf etdilər. Bu günlərdə Dünya Bankı Gəncədəki dağıntıları bərpa etmək üçün 10 milyon avro vəsait ayırıb. Ancaq bu, o demək deyil ki, beynəlxalq birlik bu məsələyə tam obyektiv yanaşır. Təbii ki, əgər obyektiv yanaşma olsaydı, 27 il bütün dünya, o cümlədən Ermənistan tərəfindən tanınan ərazilərimiz erməni işğalı altında qalmazdı. Bilirsiz ki, ATƏT-in Minsk Qrupunun 3 həmsədr ölkələri olan Rusiya, Fransa və ABŞ həm də BMT Təhlükəsilik Şurasının 5 daimi üzvləri sırasındadır. Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü olan 3 dövlətin həmsədr olduğu bir qurum 27 il ərzində bu problemi həll etmirsə, bu, beynəlxalq birliyin Azərbaycana qeyri-obyektiv münasibəti, ikili standartlarla yanaşmasıdır.

Ancaq Azərbaycan ordusu tamamilə başqa bir mənzərə yaratdı. Hətta Vladimir Putin öz müsahibəsində bunu etiraf etdi. “Rossiya 24” kanalının “niyə Rusiya Ermənistana Türkiyənin Azərbaycana verdiyi kimi dəstək vermədi” sualına Putin cavab verdi ki, o bu cür məsələlərdə balansın qorunmasının tərəfdarıdır. Jurnalistə də dedi ki, sizi əmin edirəm orada balans qorundu. Bunun mənası odur ki, Türkiyə Azərbaycana nə dəstək verirdisə, Rusiya da Ermənistana o dəstəyi verib balansa nail olurdu. Halbuki bunu eyniləşdirmək mümkün deyil. Çünki biz Türkiyədən silahları pulla alırdıq. Ermənistanın isə Rusiyadan hərbi sursat almaq üçün maddi imkanları yoxdur. Ermənistanın hərbi büdcəsi 447 milyon dollardır. Amma 44 günlük müharibədə Ermənistanın 3 milyard dollar dəyərində olan hərbi sursatı Azərbaycan ordusu tərəfindən məhv edilib. Bu məsələdə Putinin daha bir maraqlı etirafı var.

O, deyir ki, biz balans yaratmağa nail olsaq da, döyüş bölgəsində başqa mənzərə yarandı. Döyüş bölgəsində yaranan mənzərədən çıxış edərək biz bütün beynəlxalq təzyiqlərin qarşısında daynmağa hazır olmalı idik. Hesab edirəm ki, indi də heç nə itirilməyib. Bundan sonra da bu məsələlərlə bağlı ətraflı düşünüb planlı şəkildə, qələbə eyforiyasına qapılmadan, bayram etməyə başımız qarışmadan məsələnin birdəfəlik və tam şəkildə həll olunmasından ötrü bundan sonra da, xüsusilə siyasi və diplomatik sahədə ciddi addımlar atılmalıdır.

“44 gün ərzində müxalif siyasətlə məşğul olmadıq”

-Sizinlə görüşmüşkən daxili məsələlərdən də danışmaq yerinə düşərdi. Hakimiyyətlə siyasi partiyalar arasında münasibətlər yeni bir məcraya yönəlib. Münasibətlərdə bir istiləşmə müşahidə edilir. Siz bu prosesi necə dəyərləndirirsiz?

-Mən xüsusi bir dəyişiklik olduğu qənaətində deyiləm. Bundan əvvəl də qeyd etdiyiniz siyasi partiyaların mütləq çoxluğu Prezident Aparatının müvafiq şöbələri ilə əlaqə saxlayırdı və ona uyğun fəaliyyət göstərirdi. Bu dövrdə olan əsas fərq ondan ibarət oldu ki, Azərbaycanın əsas aparıcı partiyaları, konkret olaraq Müsavat Partiyası bu dövr ərzində Azərbaycan ordusunun yanında olduğunu bəyan etdi, bunun üçün əlindən gələni əsirgəmədi. Eyni zamanda hakimiyyətin hərbi, siyasi, diplomatik sahədə 44 gün ərzində apardığı siysətə birmənalı şəkildə dəstək verdi. Eyni zamanda biz ilk gündən bu müharibənin mahiyyətini bütün dünyaya izah etdik. Belə bir görüntü yaratmağa çalışırdılar ki, guya bu müharibə avtoritar Azərbaycanla demokratik Ermənistan arasında gedir. Biz izah etdik ki, bu müharibə rejimlərarası müharibə deyil.

Bu müharibə Azərbaycan xalqı üçün Vətən müharibəsidir. Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad edilməsi uğrunda gedən, ədalətli, beynəlxalq hüquq normalarına uyğun olan mübarizədir. Hesab edirəm ki, dünya birliyinin bu məsələlərlə bağlı mövqeyində müəyyən yumşaqlığın əmələ gəlməsinin səbəblərindən biri də bu istiqamətdə Müsavat Partiyasının apardığı fəaliyyət oldu. Eyni zamanda biz 44 gün ərzində müxalif siyasətlə məşğul olmadıq. Bu dövrdə siyasi divident mübarizəsi aparmadıq. İstər Prezident Aparatının rəhbər şəxsləri ilə görüşüm zamanı, istərsə də sonrakı mərhələdə Müsavat Partiyasının və şəxsən özümün müharibənin gedişi ilə bağlı baxışlarımın, təkliflərimin nədən ibarət olduğunu Azərbaycan hakimiyyətinin diqqətinə çatdırdım. Ehtimal edirəm ki, mənim irəli sürdüyüm bu təkliflər Müsavat Partiyasının bu məsələlərlə bağlı tutduğu mövqe, irəli sürdüyü təkliflərin ən azı bir hissəsi Azərbaycan hakimiyyəti tərəfindən qəbul olundu.

Hamı etiraf edir ki, 44 günlük müharibə ərzində Azərbaycanın qələbə qazanmasının səbəblərindən biri də cəmiyyətdə ciddi bir siyasi birliyin yaranması, ümumiyyətlə, vətəndaş həmrəyliyinin də xüsusi bir rolu oldu. Düşünürəm ki, Azərbaycanda bu dövr ərzində belə bir vətəndaş həmrəyliyinin, siyasi birliyin yaranmasında Müsavat Partiyasının da rolu var. Biz də buna çalışdıq.

“Azərbaycanda yalnız bir neçə partiya var ki, konkret siyasi partiya kimi fəaliyyət göstərir”

-Müsavat Partiyası bir zamanın ən böyük partiyası idi. Bəs indi?

- Əslində, partiyaların təsir imkanları arasındakı nisbət olduğu kimi qalıb. O dövrdə də Müsavat Partiyası siyasi partiyalar arasında ən güclü partiya idi və siyasi proseslərə təsir imkanları digər partiyalardan üstün idi, indi də elədir. Sadəcə olaraq bu dövr ərzində, xüsusilə də 2005-ci ildən sonra Azərbaycanda çoxpartiyalı sistemin inkişafı üçün hər hansı bir imkan yoxdur. Siyasi partiyaların resursları əlindən alınıb. Əslində, qeyd olunan 52 siyasi partiyadan 80 faizi siyasi partiya kimi hər hansı bir fəaliyyətlə məşğul deyil. Sadəcə onların adı var ki, bunlar siyasi partiyadır. Digər partiyalar hakimiyyətlə əlbir fəaliyyət göstərirlər. Azərbaycanda yalnız bir neçə partiya var ki, konkret siyasi partiya kimi fəaliyyət göstərir. Hesab edirəm ki, bu partiyalar arasında klassik mənada siyasi fəaliyyət göstərən Müsavat Partiyasıdır. Biz ölkədə və regionda gedən proseslərə həmişə münasibət bildirmişik. Partiya strukturlarında demokratik qaydaları, prosedurları qoruyub saxlamışıq.

Müsavat Partiyasının ölkənin 50-dən çox rayonunda strukturları mövcuddur. Müsavat Partiyası beynəlxalq birlik tərəfindən də Azərbaycanda ən ciddi partiya kimi qəbul olunan siyasi partiyalardan biridir. Əgər dövlət resursları əsasında fəaliyyət göstərən Yeni Azərbaycan Partiyasını nəzərə almasaq, hazırda dünya birliyi tərəfindən ən ciddi siyasi təşkilat kimi qəbul olunan 2-3 siyasi partiya varsa, onlardan biri, eyni zamanda birincisi Müsavat Partiyasıdır. Avropanın 32 dövlətində fəaliyyət göstərən 70 siyasi partiya ilə əməkdaşlıq münasibətlərimiz var.

-Arif bəy, İsa Qəmbərdən sonra Müsavat başqanı olmaq çətindirmi?

-Ümumiyyətlə, Müsavat başqanı olmaq kimdən əvvəl və ya sonra olmasından asılı olmayaraq çətindir. Çünki Müsavat Partiyasının məxsusi bir missiyası var. Müsavat Partiyası Məmməd Əmin Rəsulzadə tərəfindən yaradılmış partiyadır. Müsavat Partiyası Azərbaycan cəmiyyəti üçün bir dəyərdir. Müsavat Partiyası öz fəaliyyətində mütləq bu amilləri nəzərə almalıdır. Bu baxımdan nəinki Müsavat Partiyasının başqanı, üzvü olmaq belə həm şərəfli, həm çox çətin, həm də çox məsuliyyətli bir məsələdir.

“Müsavat yenə də ən güclü partiya olaraq fəaliyyətini davam etdirəcək...”

-O zaman dediyiniz 2005-ci ilə qədərki Müsavat Partiyası öz gücünü bərpa edə biləcəkmi?

-O Azərbaycan cəmiyyətində olan vəziyyətdən asılıdır. Əgər ölkədə demokratik dəyişikliklərə imkan veriləcəksə, sərbəst toplaşma, söz və ifadə azadlığı, azad seçki sistemi qəbul ediləcəksə, buna imkan veriləcəksə, təbii ki, Müsavat Partiyası yenə də Azərbaycanda ən güclü partiya olaraq fəaliyyətini davam etdirəcək.

-Hakimiyyət nümayəndələri ilə görüşlərdə bu məsələləri də müzakirə edibsizmi?

-Mən ancaq Qarabağ məsələsi ilə əlaqədar görüşlərdə iştirak etmişəm. Qarabağ məsələsindən kənar, eyni zamanda bu son döyüş əməliyyatları məzmunundan kənar hər hansı müzakirələrimiz olmayıb.

-Müsavat Partiyası, şəxsən Arif Hacılı hansı qüvvələri özünə rəqib hesab edir?

-Bizim əsas rəqibimiz bugünkü hakimiyyətdir.

-Bəs müxalifətdən rəqib hesab etdiyiniz qüvvə varmı?

- Hesab edirəm ki, Müsavat Partiyasından başqa da ölkədə əgər demokratik seçkilər olarsa, fundamental insan haqları təmin olunarsa, Azərbaycanda ciddi mövqe nümayiş etdirəcək siyasi partiyalar var. Bu yaxınlarda mənə sual verdilər ki, indi hakimiyyətin bu müharibədən sonra nüfuzu yüksəlib. Siz azad və şəffaf seçkilərin tərəfdarısız, bu azad və ədalətli seçkilərdə indiki hakimiyyətin qalib gələcəyindən narahat deyilsiz? Dedim narahat deyiləm. Bizim məqsədimiz nəyin bahasına olursa olsun, hakimiyyətdə biz olmalıyıq deyil. Biz istəyirik ki, Azərbaycanda xalqın iradəsi ilə hakimiyyət strukturları formalaşsın. Bizim hədəfimiz budur. Xarici siyasət sahəsində hesab edirəm ki, hakimiyyət bu 44 gün müddətində bizim dediyimiz siyasi xətti tutdu. Biz həmişə demişik ki, Türkiyə ilə münasibətləri olduğundan daha yaxşı etmək lazımdır. Türkiyə ilə hərbi müttəfiqliyə ehtiyac var. Rusiyadan məsafələnmək lazımdır. Qarabağ probleminin həlli üçün Azərbaycan cəmiyyətinin yumruq kimi birləşməsi zəruridir. O qənaətdəyəm ki, konkret olaraq müharibə dönəmində Azərbaycan hakimiyyətinin apardığı siyasət xeyli dərəcədə bizim “Rəsulzadə-Elçibəy” yolu adlandırdığımız siyasi xəttə yaxın idi. Bu dövr ərzində iqtidarla müxalifət arasında xüsusi ziddiyyətlərin olmamasının səbəbi də bundan ibarətdir. Əgər daxili siyasətdə də belə olacaqsa, Konstitutsiyada təsbit olunmuş müddəalara əməl olunacaqsa, ölkədə korrupsiya və rüşvətə son qoyulacaqsa heç bir ziddiyyət olmayacaq. Bizim də elə hədəfimiz bundan ibarətdir. Belə olan halda, Azərbaycan xalqının iradəsi ilə hansı təşkilatın hakimiyyətdə olması bizim üçün həlledici məsələ deyil.

-Arif bəy, müsahibə üçün təşəkkür edirik. Çox sağ olun.

-Siz də sağ olun.


Cebhe.info
Ardını oxu...
Teref.az Azərbaycanın Baş Prokuroru Kamran Əliyevin Turan agentliyinə eksklüziv müsahibəsini təqdim edir:

- Hələ Birinci Qarabağ Müharibəsi zamanından Azərbaycan Qarabağda ermənilərin hərbi cinayətləri haqqında məsələni qaldırırdı. Bu gün iki müharibənin nəticələrinə görə ümumiləşdirilmiş hərbi cinayətkarlar siyahısı var?

- Belə bir siyahı var. 1988-ci ilin sonlarında bu münaqişə başladığı vaxtdan etibarən azərbaycanlı əhaliyə qarşı cinayətlər törədilib. Həmin vaxtdan etibən biz cinayət işləri açırdıq. Sonradan Hərbi Prokurorluqda xüsusi qrup yaradılıb. Daha sonra Hərbi Prokurorluq nəzdində bu cinayətlərin araşdırılması üzrə xüsusi şöbə yaradılıb. Xüsusən, Xocalı, Meşəbəyli, Bağanis Ayrımda cinayətlərlə bağlı cinayət işləri açılıb. Ümumilikdə 200-dən çox cinayət işi açılıb və onlar hamısı bir icraatdadır.

Bu işlər üzrə 307 nəfərə qarşı ittiham irəli sürülüb və onlar barəsində axtarış elan edilib. Onlardan yalnız biri həbsdədir – Alaverdyan. O, 2020-ci ilin avqustunda Goranboy rayonunda saxlanılmış erməni kəşfiyyatının nümayəndəsidir.

Mən bütün bu işləri bir neçə qrupa bölərdim:

12 may 1994-cü ilə qədər (Azərbaycan və Ermənistan arasında atəşkəs rejimi haqqında Bişkek protokolu imzalanana qədər – red.) törədilmiş cinayətlər.

İkinci qrup – 1994-cü ildən 2020-ci il sentyabrın 27-nə qədər törədilmiş cinayətlər. Bu dövr ərzində 300-ə yaxın insan – hərbi qulluqçular və dinc sakinlər həlak olub.

2016-cı ilin aprel hadisələri xüsusi olaraq ayrılıb, burada yeddi erməni hərbiçisi barəsində cinayət işi açılıb.

Tovuz rayonunda dinc sakinin həlak olduğu, mülki infrastruktura isə ziyan dəydiyi iyul hadisələri də ayrılıb.

Və cinayət işlərinin sonuncu qrupu sentyabrın 27-də başlamış hərbi əməliyyatlar zamanı törədilmiş cinayətlərə aiddir.

- Baş Prokurorluq Ermənistanın keçmiş müdafiə naziri Seyran Ohanyan barəsində cinayət işi açıldığını elan edib. Amma onun adı artıq Xocalı soyqırımı ilə bağlı ittiham olunan 38 nəfərin arasında keçirdi. Yeni nə olub ki, Ohanyan barəsində yenidən axtarış elan edilib və niyə təkcə o?

- Seyran Ohanyan müxtəlif vaxtlarda Ermənistanda və Qarabağda müxtəlif vəzifələri tutub, o, əslən də Qarabağlıdır. Onun dinc Azərbaycan əhalisinə qarşı müxtəlif cinayətlərdə əli var və barəsində axtarış elan edilib. Amma bu, Xocalı işi üzrə deyil, daha erkən cinayətlərlə bağlı olub.

Xocalı soyqırımında da o fəal iştirak edib. Bu iş üzrə biz 39 hərbiçi barəsində axtarış elan etmişik, amma Ohanyan orada yox idi. Bu 39 nəfərdən, bizdə olan məlumata görə, üçü vəfat edib, biri 2009-cu ildə silah ticarəti itthamı ilə Nyu-Yorkda saxlanılıb.

Xocalı hadisələrinin təkrar təhlilindən sonra biz belə bir nəticəyə gəldik ki, Ohanyanı məsuliyyətə cəlb etmək və barəsində axtarış elan etmək üçün kifayət qədər dəlil var.

- Erməni general Movses Akopyan bu günlərdə bildirib ki, Ermənistan bu yaxınlarda Azərbaycana qarşı döyüş əməliyyatları zamanı “İsgəndər” raketlərindən istifadə edib, amma bu raketlərin hansı istiqamətdə atıldığını deməyib. Bizdə bu məsələ ilə bağlı məlumat var?

- Mən yalnız faktlara əsaslana bilərəm və dəlilsiz danışa bilmərəm. Bizdə Ermənistan tərəfdən “İsgəndər” raketlərindən istifadə olunmasına dair dəlil yoxdur. Biz bizim tərəfə atılmış bütün raket qalıqlarını təhlil etmişik, ölkənin müvafiq qurumları ilə birgə ekspertiza həyata keçirmişik.

Düşünürəm ki, bu, Akopyan tərəfindən hansısa daxili siyasi məqsədlərlə deyilən bir yalan idi. Eyni zamanda, ermənilərin ən az onun qədər dağıdıcı olan digər raketlərdən – “Skad”, “Toçka U”, habelə “Smerç” raketlərindən istifadə etməsi barədə bizdə dəqiq məlumatlar var. Bərdə şəhərinə qarşı yeddi dəfə kasetli bombalardan istifadə olunub.

Bu raketlər köhnə istehsaldır və çoxdan Ermənistana verilib. “İsgəndər” raketləri yeni nəsil raketlərdir. Ermənistanda bu raketlər var, amma onların Ermənistan tərəfin operativ idarəetməsində olduğunu düşünmürəm. Bu, çox ciddi silahdır və hesab edirəm ki, bu raketlərin “idarəetmə pultu” Rusiya tərəfin əlindədir.
Ardını oxu...
Rusiya, Fransa və ABŞ-dan olan ekspertlər rəsmi Parisin Qarabağa yönəlik siyasətini tənqid edirlər

İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı ATƏT-in Minsk Qrupu həmsədrləri fərqli davranırdılar. Rusiya və ABŞ döyüşən tərəflərə nisbətən daha bərabər mövqe tutsa da, Fransa açıq şəkildə erməni təcavüzkarlarına dəstək verirdi. Üstəlik, Qarabağda atəşkəs əldə edildikdən sonra Fransa Senatına qondarma “Dağlıq Qarabağ Respublikası”nın “müstəqilliyini” tanımaq təklifli bir qərar layihəsi təqdim edildi.

Belə bir siyasət və ümumiyyətlə, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin özü ATƏT-in Minsk Qrupu həmsədr dövlətlərinin ictimai rəyində necə qəbul edilir? AYNA mövzuya dair, hüquq elmləri doktoru, Rusiya Federasiyasının əməkdar hüquqşünası, Rusiya Hərbi Elmlər Akademiyasının akademiki İqor Qlebov, fransalı politoloq, Beynəlxalq və Strateji Münasibətlərin Monitorinqi və Tədqiqi İnstitutunun əməkdaşı Qiyom Letua və amerikalı politoloq Endryu Korıbkonun fikirlərini öyrənib.

- Fransa Senatına “DQR”-in “müstəqilliyinin” tanınmasına dair bir qərar layihəsi gəldi. Bu, o deməkdirmi ki, Fransa, nəhayət Minsk Qrupu həmsədrləri üçün məcburi olan bitərəfliyi pozdu?

İqor Qlebov: Fransa beynəlxalq hüquq baxımından BMT Nizamnaməsində hər hansı bir dövlətin ərazi bütövlüyünün (toxunulmazlığının) və siyasi müstəqilliyinin pozulmasını qadağan edən ümumbəşəri prinsipə əməl etmək məcburiyyətindədir. ATƏM-in Yekun Aktında (1975), bu prinsiplə əlaqəli olaraq deyilir: “İştirakçı dövlətlər (Fransa da daxil olmaqla) hər birinin ərazi bütövlüyünə hörmət etməlidir, ərazi bütövlüyünə, siyasi müstəqilliyə və ya birliyə qarşı hər hansı bir hərəkətdən çəkinməyə borcludur, hər hansı bir iştirakçı dövlət bir-birinin ərazisini bu cür tədbirlərlə və ya həyata keçirəcəyi ilə hədələyərək əldə etmə hədəfinə çevirməkdən çəkinməlidir. Bu cür ərazi əldəetmə heç zaman qanuni olaraq tanınmayacaq”.

Nəticədə, Fransanın 9 noyabr 2020-ci il tarixində Rusiyanın iştirakı ilə imzalanan Azərbaycan ilə Ermənistan arasında mövcud atəşkəs razılaşmasının beynəlxalq aktını bir qərarla - daxili qanunvericiliyinin aktı ilə şübhə altına almaq cəhdləri Fransanın beynəlxalq öhdəliklərinə uyğun gəlmir və xüsusən də ATƏT-in Qarabağdakı həllinə dair Minsk Qrupunun həmsədri kimi rolunu zəiflədir.

Qiyom Letua: Fransız diplomatiyasının olduqca qeyri-sabitliyi səbəbindən bu anda Fransa xarici siyasətindəki prioritetlər sualına dəqiq cavab vermək çətindir. Yeliseydəki çəmənlikdə bu gün bir şeyi doğru hesab edirlər, sabah isə tamamilə fərqli bir şeyi.

Endryu Korıbko: Fransa qətnaməyə ancaq baxacaq, hələ onu qəbul edəcəyi fakt deyil. Ancaq müharibə zamanı Ermənistan tərəfini açıq şəkildə dəstəkləməklə, neytrallığını xeyli əvvəl pozmuşdu.

- Fransa Minsk Qrupu həmsədrliyindən geri çəkilə bilərmi? Bu, baş verərsə, yerini hansı ölkə tuta bilər?

İqor Qlebov: Qanuni olaraq mümkündür. Atəşkəs əldə edildikdən sonra dəyişən şərtlərlə əlaqədar Minsk Qrupunun formatı da dəyişdirilə bilər.

Qiyom Letua: Ümumiyyətlə, təbii olaraq sual yaranır: Azərbaycanın qalib gəldiyi müharibədən sonra Minsk Qrupunun lazımlı və təsirli olması barədə danışa bilərəikmi?

Endryu Korıbko: Fransanın belə bir qərar verəcəyinə şübhə edirəm, çünki Paris bu mövqeyi müşayiət edən prestij arzusundadır. Əlavə olaraq, Türkiyənin də dəstəklədiyi, Ermənistan, Azərbaycan və Rusiya arasındakı son üçtərəfli razılaşmadan sonra Minsk Qrupu artıq aktual deyil.

- Fransa 1993-cü ildə Qarabağı Azərbaycanın bir hissəsi kimi tanıyan BMT Nizamnaməsinə qarşı niyə çıxır? Üstəlik, 2019-cu ildə Fransa və Azərbaycan zirehli texnika istehsalı üçün ortaq bir müəssisə yaratmaq barədə qərar qəbul etdi. Bu layihənin taleyi necə olacaq? Söhbət milyonlara dollar dəyəri olan investisiya layihəsindən gedir…

İqor Qlebov: Fransada hansı lobbinin fəaliyyət göstərməsindən asılı olmayaraq, bu amil qanuna və münaqişənin sülh yolu ilə həllinə zidd olmamalıdır.

Qiyom Letua: Fransız diplomatiyası onunla təmasda olan hər kəsi heyrətləndirir. Yelisey Sarayının qərarında tamamilə məntiqsizliyin səbəbi heç kim üçün anlaşılan deyil. Yəqin ki, Sarayın özündə olan insanlar da bir-birilərni anlamırlar. Üstəlik, onların hərəkətindəki məntiqsizlik təkcə Qarabağ məsələsində deyil, eyni zamanda Fransanın keçmiş müstəmləkələri ilə necə davranmağı yaxşı bilməli olduğu Afrika siyasətində də özünü büruzə verir.

Endryu Korıbko: Fransa erməni diasporunun, lobbisinin təsiri altındadır. Azərbaycan Fransa ilə bu və digər birgə layihələri dayandıraraq Dağlıq Qarabağın istənilən rəsmi tanınmasına cavab verə bilər.

- Makron Administrasiyası təkcə Türkiyə ilə deyil, həm də Rusiya ilə münasibətlərdəki gərginliyi artırmaqla, anti-Kreml sanksiyalarını dəstəkləməklə fərqləndi. Məhz Makronun prezidentliyi dövründə ölkəni bir qarışıqlıq dalğası bürüdü. İndi ola bilərmi ki, Makron erməniləri və Ermənistanı dəstəkləyərək erməni diasporunun səslərinə və onların təsirlərinə ümid bəsləsin? Ancaq Fransada Türkiyəni dəstəkləyən çox sayda müsəlman da var. Və bunların sayı ermənilərdən daha çoxdur. Həmsədr statusunun tələb etdiyi kimi Azərbaycanı dəstəkləmək və ya heç olmasa, bitərəf qalmaq daha məntiqli deyilmi?

İqor Qlebov: Fransa öz siyasətinə Azərbaycanda, Ermənistanda və Rusiyada hörmət edilməsini istəyirsə, o zaman Qarabağda bu cür çətinliklə əldə olunan barışığı dərhal fəal şəkildə dəstəkləməyə başlamalıdır. Fransanın sülh nizamlanmasında ATƏT vasitəçisi statusunu dərhal bərpa etməsi və barışı zədələyən birtərəfli addım atmaması lazımdır. Yaxın qonşuların müharibəsində tökülən xalqların qanı heç bir siyasi ambisiyaya dəyər deyil. Rusiyadakı sağlam düşüncənin, müdrikliyin və beynəlxalq hüququn aliliyinin Fransız siyasətində üstünlük təşkil edəcəyinə ümid etməyə davam edirik.

Qiyom Letua: Bəli, burada qəti şəkildə deyə bilərsiniz ki, Makron erməni cəmiyyətinin səslərinə ümid edir. Ancaq bu kartı da oynaya bilmədi. Yəqin ki, Qarabağ ümaqişəsinin həllində baş rolda yer almadığı üçün çox məyusdur. Üstəlik, bu cür konfuzlar onu beş illik prezidentliyinin əvvəlindən təqib edir.

Endryu Korıbko: Hazırda Fransa özünü xristian sivilizasiyasının dünya mərkəzi kimi göstərməyə çalışır, bu da Ermənistanı dəstəkləməkdə maraqlı olmasının bir səbəbidir. Paris səhvən hesab edir ki, İrəvanın Qarabağ münaqişəsinin “sivilizasiyaların toqquşması” olduğuna dair ittiham bəyanatlarını dəstəkləyə bilər.ayna.az/

Dünyapress TV

Xəbər lenti