Ardını oxu...

Brayan Gibson

“Foreign Policy”, 14.10.2019

30 iyun 1972-ci ildə iki kürd – İdris Bərzani və Mahmud Osman Virciniya ştatındakı Lenqliyə, CIA-nin (Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi) qərargahına gəldilər və agentliyin əfsanəvi direktoru Riçard Helmsin ofisinə gətirildilər. Onlar ABŞ siyasətindəki təəccüblü bir dəyişikliyi müzakirə etdilər. Prezident Riçard Niksonun milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri Henri Kissincer Helmsi şəxsən kürdlərə Amerika rəğbətini ifadə etməsi və “kömək xahişlərini nəzərdən keçirməyə hazır olduğunu” əmin etmə ilə səlahiyyətləndirmişdi.

10 ildən çox idi ki, kürdlər İraq hökumətinə qarşı mübarizə aparır və ABŞ-dan kömək üçün saysız-hesabsız xahişlər edirdi. Helms indi ABŞ-ın fikrini dəyişdirdiyini açıqladı. Amma tezliklə yenidən hər şeyin dəyişəcəyini qeyd edə bilmədi.

ABŞ-ın kürdlərdən imtinasının uzun tarixini əksər müşahidəçilər yaxşı başa düşürlər. Əsasən unudulan şey budur ki, bu cür xəyanətlər əvvəlcə tərəflərin bir araya gəlməsini nəzərə alaraq tamamilə proqnozlaşdırılırdı. Doğrudan da, ABŞ-kürd münasibətlərinin böyük ölçüdə açılmamış mənşəyini anlamadan prezident Donald Trampın ABŞ-ın müttəfiq kürdlərə qarşı Suriyada müharibə aparmaqda Türkiyəni dəstəkləmək qərarını qavramaq mümkün deyil.

Tarixi köklər 1920-ci illərə qədər gedib çıxır. Dünyadakı ən böyük etnik qruplardan biri olan və dövləti mövcud olmayan kürdlərə Sevr müqaviləsində muxtariyyət verildiyi zamana. Ancaq o zamanın iki böyük gücü – İngiltərə və Fransa 1923-cü ildə geri çəkilib və kürd ərazilərini müasir Türkiyə, İran, İraq və Suriya arasında bölüblər. Kürdlər bu xəyanətə qarşı üsyan edib və İngiltərə, Fransa, İran və Türkiyə tərəfindən ram olunublar. Onillik nisbi sakitlikdən sonra isə kürdlər Haşimi monarxiyasının devirən 1958-ci ilin İraq inqilabından sonra yenidən muxtariyyət əldə etməyə çalışıblar.

1961-ci ilin sentyabrında İraq Kürdüstanında müharibə başlayandan sonra ABŞ hökuməti müdaxilə etməmək siyasətini qəbul edib. O dövrdə ABŞ siyasətinin başlıca məqsədi Bağdadla yaxşı münasibətləri saxlamaq idi və 1947-ci ildən Sovet İttifaqında 11 illik (1947-1958) sürgün həyatını nəzərə alaraq kürd üsyançı lideri Mustafa Bərzaninin kommunist casusu olduğuna dair həmişə şübhə vardı.

Ancaq bölgədəki 2 Amerika müttəfiqi – İsrail və İranın fikrincə, İraq kürdləri Bağdaddakı radikal ərəb millətçi rejimini çəkindirmək üçün istismar edilə biləcək ideoloji və strateji müttəfiq ola bilərdi. 1962-ci ilin ortalarından başlayaraq İran şahı öz kəşfiyyat idarəsi olan SAVAK-a Bağdaddakı rejimin sabitliyini pozmaq üçün İraqın şimalındakı kürd üsyançılarının maliyyələşdirilməsinə kömək göstərməsini tapşırıb. Baş nazir David Ben-Qurion kürdləri Bağdaddakı radikal ərəb rejiminə qarşı strateji müttəfiq kimi tanıdıqdan sonra israillilər də 1964-cü ildə İranın rəhbərlik etdiyi müdaxiləyə qoşulublar.

Növbəti on ildə İran və İsrailin strategiyası sadə idi: kürdlər Bağdad üçün açıq və indiki kimi, təhlükə təqdim etdikcə, İraq hərbi qüvvələri müharibə vəziyyətində İsrailə qarşı güc tətbiq və ya İranın Fars körfəzindəki ambisiyalarını təhdid edə bilməzdi. Bu, 1967-ci ildə, İsrailə qarşı ərəb müharibəsində və 1973-cü ildəki müharibədə İraqın yəhudi dövlətinə qarşı yalnız bir zirehli diviziya formalaşdırdığı zaman aşkar olub. Çünki hərbi qüvvələrinin 80 faizi Şimali İraqda idi.

Amerikalılar yavaş-yavaş özlərinə gəliblər. 1960-cı illərin ortalarından bəri həm iranlılar, həm də israillilər Ağ Evi öz müdaxilə siyasətinə yenidən baxmağa çalışıblar; ABŞ xarici xidmət məmurları ilə mütəmadi görüşən iraqlı kürdlər də. Sonuncular həmişə nəzakətli, lakin qəti bir imtina ilə qarşılanıblar.

Bu mövqe 1968-ci ilin iyul ayında BƏƏS Partiyasının rəhbərliyini gənc Səddam Hüseyn ələ keçirdikdən sonra və sonrakı 35 ildə İraqda hakim siyasi qüvvə kimi möhkəmlənəndə dəyişib. 1970-ci ilin mart ayında Səddam kürdlərə qarşı müharibənin boşa çıxması nəticəsinə gəlib və şəxsən şimala gedərək Bərzani ilə görüşüb.

Səddam vahid İraq daxilində kürd muxtariyyətinə yönəlmiş hər bir tələbə razılıq verib, lakin bu proqramın 1974-cü ilə qədər icra olunmayacağını bildirib. Əslində, mart razılaşması hər iki tərəf üçün vaxt udmaq mənası daşıyıb: Səddam hakimiyyətini möhkəmləndirə bilib, Bərzani güclü müttəfiq qazanıb – ABŞ.

Mart razılaşmasından sonra Səddam İraqı Sovetlərin qucağına atıb. 1971-ci ilin dekabrında İraq Moskva ilə silah müqaviləsi, 1972-ci ilin aprelində isə dostluq və əməkdaşlıq sazişi imzalayıb. Növbəti ay, Nikson müvəffəqiyyətli Moskva zirvəsindən qayıdarkən, Tehrana gəlib. Səfər əsnasında İraqda sabitliyi pozulmaq niyyəti ilə kürdlərə kömək etmək şah Niksona təzyiq edib.

Riskləri diqqətlə nəzərdən keçirdikdən sonra Nikson administrasiyası Qərb maraqları naminə kürdlərə kömək etmənin kifayət qədər əhəmiyyətli olduğuna qərar verib. Niksonun yaşıl işığından sonra Kissincer əməliyyata başlayıb. 1972-ci ilin avqustu ilə 1974-cü ilin sonları arasında İraq-Kürd müharibəsi yenidən başlayanda, Nikson aministrasiyası iranlılar, israillilər və kürdlərlə Bağdada qarşı məsləhətləşmələr aparıb. Bu, silahlar təchizatı və kürd döyüşçülərinin müasir döyüş texnikası ilə təlim keçməsi demək idi. Beləliklə, kürdlərlə Bağdad arasındakı münasibətlər sürətlə pisləşib.

1974-cü ilin əvvəlində Səddam mart razılaşmasının şərtlərini pozub və birtərəfli qaydada kürdlər üçün nisbi muxtariyyət tətbiq edib. Bərzani İrana səfər edərək, şah və CIA rezidenti ilə görüşüb, ABŞ-ı Ərəb-Kürd hökumətinin qurulması planını dəstəkləməsini istəyib. Kissincer 1999-cu il tarixli “Yenilənmə İlləri” adlı xatirəsində yazdığı kimi, Bərzaninin tələbi ABŞ rəsmiləri arasında “rabitə selinə səbəb olub” və 2 məsələyə diqqət yetirilib: Birləşmiş Ştatlar birtərəfli muxtariyyəti dəstəkləyəcəkmi və ABŞ-ın hansı səviyyədə kürdlərə dəstək verəcək…

CIA ABŞ yardımlarının artmasına qarşı idi. Lakin Kissincer CIA direktoru Uilyam Kolbinin xəbərdarlığına əhəmiyyət verməyib. “Kolbinin etirazı Bərzaninin coşqunluğu qədər qeyri-gerçək idi. Nikson 1 milyon dollarlıq qaçqın yardımı və 900 min dollarlıq sovet silahını kürdlərə göndərtdi.

1974-cü ilin aprelində Kissiner ABŞ-ın Tehrandakı səfirinə Niksonun əmrlərini çatdırıb. Bu teleqram kürdlərlə bağlı ABŞ-ın maraqlarını açıqlayırdı: “(a) Bağdad hökuməti tərəfindən hüquqların tanınması məqsədilə danışıqlar aparmaq üçün kürdlərə imkan vermək; (b) indiki İraq hökumətinin əl-qolunu bağlamaq, lakin (c) müstəqil kürd bölgəsi iqtisadi cəhətdən əlverişli olmadığı üçün İraqın daimi bölünməsinə imkan verməmək; ABŞ və İran mötədil İraqla yaxşı münasibətlərə qapı bağlamağa maraqlı deyil”.

ABŞ-ın uzun müddətli kürd hökumətinə dəstəyinin mümkün olmadığı, bunun gizli qala bilməyəcəyi və ABŞ hökumətində şahın adını çəkməməklə, kürd dövlətinin həyat qabiliyyəti ilə bağlı dərin narahatlıqları da açıqlanırdı. Böyük kürd azlığını nəzərə alaraq, İranın kürd müstəqilliyinə dair öz narahatlığı vardı. Bu məqam kürdlərə ABŞ-la münasibətlərinin əvvəlində çatdırılıb və “kürd əməliyyatı” boyunca təkrar edilib.

Məhz həmin məqam kürdlərin hər zaman üzləşdiyi əsas problemə, yəni coğrafi məsələyə işıq salır. Müstəqil Kürdüstanın dəniz yolu yoxdur və Türkiyə, İran, İraq və Suriya kimi xarici və düşmən güclərə güvənmədən o, beynəlxalq iqtisadiyyatda iştirak edə bilməz. Məsələn, kürdlər neft və ya təbii qaz ixrac etmək istəsəydilər, beynəlxalq bazarlara çıxmaq üçün qonşu ölkə ərazisindən boru kəmərləri çəkməli idi. Bu ölkələrin heç biri razılaşmasa, kürd iqtisadiyyatı məhv olardı. Hava səyahətləri də xarici havadarlara etibar ediləcəkdi, çünki Kürdüstana uçuşlar düşmən ölkələrin, artıq ABŞ-la müttəfiq ölkələrin hava məkanlarından keçməli idi. Buna görə də, kürdlərə və onların məqsədinə dərin təəssübə baxmayaraq, Birləşmiş Ştatların kürd müstəqilliyini dəstəkləmək istəməməsi həmişə açıq olub.

1974-cü ilin sonlarında İraq ordusu sovet hərbi müşavirlərinin rəhbərliyi sayəsində kürdlərə qarşı geniş hücuma başlayıb. İran və İsrailin kürdləri hərbi cəhətdən gücləndirmək səylərinə baxmayaraq, iraqlılar 1974-1975-ci illərin qışında mövqelərini qoruyub. Bu, Kissincer və israilliləri kürdlərə 28 milyon dollar dəyərində silah təminatına dair bir plan hazırlamağa vadar edib.

Lakin çox gec idi – geosiyasət xalısı kürdlərin altından çıxmışdı. 18 fevral 1975-ci ildə Sürixdə şah Kissincerlə görüşüb. O, Kissincerə kürdlərin artıq “şücaət imkanı qalmadığını” bildirib. Şah Səddamla mart ayında, OPEC konfransında görüşməyi düşünüb. Siyasi dəstək müqabilində sərhəd güzəşti əldə etmək üçün. Kissincer memuarlarında yazır ki, şahın təklifinə qarşı çıxıb və “kürdlərin iflasının bütün ərazini qeyri-sabitləşdirəcəyinə dair dəfələrlə etdiyi öz xəbərdarlıqlarını” İran hökmdarının yadına salıb.

Bunun artıq heç biri əhəmiyyəti yox idi. Martın 6-da şah və Səddam bir-birinin işlərinə qarışmamağın qarşılığında İran-İraq sərhədi boyunca strateji su yolu olan Şatt əl-Ərəb çayı üzərində qismən suverenlik mübadiləsi aparan Əlcəzair Sazişini imzalayıblar.

Kürd müdaxiləsi iflas edib. Şah kürdləri qurdların ağzına atıb: İranın İraqla sərhədini bağlamağı əmr edib. Sərhəd bağlandıqdan sonra amerikalılar və israillilər kürdlərə davamlı yardım göstərməkdə aciz qalıblar. Ertəsi gün iraqlılar kürdlərə qarşı hərbi qüvvələrini cəmləyib və minlərlə mülki insanı İrana qaçmağa məcbur ediblər. CIA zabitləri və İsrail xüsusi təyinatlıları heyrətə gəlib. 3 il yorulmadan çalışan Kissincer də məyus olub. Qırğınların qarşısını almaq üçün edilə biləcək bir şey qalmayıb. İranın imtinası ilə Amerikanın köməyinə davam etmək qeyri-mümkün olub. Səddam qüvvələri kürdləri dağıdıb, 1400 kənd yerlə-yeksan edilib, minlərlə Bərzani tərəfdarı həbs olunub.

Amerikanın kürdlərə dəstək vermə siyasətinin bu faciəli sonu bu gün də əksini tapır. İraqdakı minlərlə kürd ABŞ, İran və İsrailin dəstəyi ləğv edildikdən sonra, 1980-ci illərdə İran-İraq müharibəsində kürdlər və ABŞ fərqli səngərlərdə olub. 1990-cı ildə İraq Küveytə hücum etdikdən sonra ABŞ kürdləri Səddam hökumətinə qarşı üsyan etməyə çağırıb. Amma Buş administrasiyası ehtiyac duyduğu anda onları tərk edib. 1991-ci ilin aprelində Ağ Ev səhvini başa düşüb və İraqın şimalında kürdlərə, nəhayət, sülh içində yaşamağa imkan verən “Komfort təmin etmə” əməliyyatını həyata keçirib. 1992-ci ildə İraq kürdləri İraqla müharibə və İŞİD-ə qarşı müharibə zamanı Amerikanın əvəzsiz müttəfiqinə çevrilib, muxtar Kürdüstan Regional Hökuməti qurulub.

Göründüyü kimi, Birləşmiş Ştatlar 1975-ci ildən bu günə etdiyi səhvləri, nəhayət, düzəldib. Ancaq son xəyanət şok yaratmayıb. ABŞ əvvəldən niyyətlərini kürdlərə açıqlayıb.

Tərcümə: Strateq.az
Ardını oxu...
Azərbaycan Milli Məclisinin sabiq sədri, professor Yaqub Məmmədovla müsahibəni təqdim edirik:
- Yaqub müəllim, Türk ordusunun Suriyada həyata keçirdiyi “Sülh çeşməsi” əməliyyatını necə qiymətləndirirsiniz? Türkiyə bu əməliyyatla milli təhlükəsizliyinə yaranan problemi həll edəcəkmi?

- Bu məsələyə iki baxış var. Bir tərəfdən terrorçuları, onlara bağlı qrupları zərərləşdirməklə problem həll edilən deyil. Bu məsələni həll etməyin başqa yolunu tapmaq lazımdır. Baxın, neçə illərdir ki, Türkiyə terrorizmə qarşı mübarizə aparır, dağlarda vuruşur, şəhid verir, yüzlərlə qazilər yaranır. İllər əvvəl terrorçuların lideri Abdullah Öcalanı həbs etdilər. Amma nə dəyişdi? Bu gün də PKK problemi var və Türkiyə mübarizəsini davam etdirir.

İkincisi, hazırda Türkiyə Suriya ərazisində ona təhdid yaradan kürd yaraqlılarını zərərləşdirir. Bu tərəfdən də Avropa ölkələri, Amerika, İsrail və digər ölkələr Türkiyənin bu addımına etiraz edirlər. Deməli, proses yenə də uzanacaq.

Mənim fikrimcə, xəstəliyi müalicə etmək üçün onun səbəbi tapılmalı və o səbəb aradan qaldırılmalıdır. Amma səbəb tapılmır və ya onu aradan qaldırmaq mümkün olmur. Kürd separatçılarına dəstək verən, onlara silah ötürən dövlətlər var. Fikrimcə, bu dövlətlərlə oturub problemi həll etmək lazımdır. Əks təqdirdə terrorçuları qırıb qurtarmaqla bu məsələni həll etmək mümkün olmayacaq. Az qala bu proses İsrail-Fəlsətin məsələsinə çevrilib.

Sözsüz ki, türk ordusu ölkədə sabitliyi təmin etmək, sərhədlərini gücləndirmək, terror ünsürlərini özündən uzaqlaşdırmaq məqsədilə Suriyada əməliyyat aparır. Digər tərəfdən də, Qərb dövlətləri, ABŞ və İsrail buna etiraz edir. Kürdlər də dünyaya səpələnib, hər yerdə bu prosesə qarşı fəaliyyət göstərirlər. Biz arzu edirik ki, Türkiyə bu problemin öhdəsindən gələcək.

- Siz düşünürsünüz ki, ABŞ-ın kürd separatçılarını müdafiə etməsi, onlardan ibarət 30 minlik ordu yaratması və bu separatçıların Türkiyə milli təhlükəsizliyini təhdid etməsi konteksində türk ordusunun Suriyaya daxil olması yanlış addımdır?

- Xeyir, mən demirəm ki, bu addım doğru deyil. Türkiyə özünün təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilə Suriyada əməliyyat keçirir. Ancaq mən hesab edirəm ki, bu əməliyyatla paralel olaraq, kürd terrorçularının arxasında duran qüvvələr bu işdən əlini götürməlidir. Əks təqdirdə bu məsələ yenidən uzanacaq, gecikəcək, köklü həllini tapmayacaq. Yəni Türkiyənin Suriyaya daxil olub terrorçuları öldürməsilə məsələ həll edilmir. Terrorçuların arxasında duran dövlətlərlə məsələni müzakirə etmək, bu dövlətlərin separatçı və terrorçulara silah, maddi kömək, siyasi və diplomatik dəstək verməsinin dayandırılmasına nail olunmalıdır. Əgər bu dəstək olmasa, fikrimcə, Türkiyə çoxdan bu vəziyyətdən çıxmış olardı.

- Suriyanın gələcək taleyi necə olacaq, bu ölkədə hansı ssenarilər yaşana bilər?

- Mənim fikrimcə, hazırda Türkiyənin Suriyada apardığı əməliyyat Suriya dövlətçiliyi üçün son dərəcə xeyirlidir. Bu əməliyyat Bəşər Əsədi müəyyən qədər gücləndirəcək. Nəzərə alınmalıdır ki, Türkiyə ordusu əməliyyatı başa çatdırdıqdan sonra Suriya ərazisində qalmayacaq. Deməli, Türkiyənin terrorçulardan təmizlədiyi ərazilər sonra Suriya dövlətinin nəzarətinə keçəcək. Türkiyə özü dəfələrlə elan edib ki, Suriyada işğalçı siyasət aparmaq niyyəti yoxdur. Amma Suriya problemi özlüyündə mürəkkəb problemdir. Bu problemin necə başa çatacağı hələ gələcəyin məsələsi olaraq qalır. Böyük dövlətlərin Suriyada maraqları toqquşur, odur ki, bu proses hələ uzanacaq. Problemin həlli üçün ilk olaraq Suriyada marağı olan böyük güclər arasında razılaşma əldə olunmalıdır.

- ABŞ elan etdi ki, artıq Suriyadan çıxır. Sizcə, bu Suriya böhranının həlli istiqamətində mühüm gediş deyilmi?

- ABŞ əsgərləri Suriyadan çıxmayacaq. Ola bilsin ki, ABŞ-da qarşıdan gələn seçkilərlə əlaqədar olaraq, Prezident Tramp belə addımlar atır. Əslində bu boş söhbətdir. Mən inanmıram ki, ABŞ birtərəfli şəkildə Suriyanı tərk etsin. Bu, çətin məsələdir. Obama hakimiyyətə gələndən elan etmişdi ki, Əfqanıstanda olan ABŞ ordusunu çıxaracaq. Nə oldu, çıxardılarmı? Bəyanat vermək başqa, real addım atmaq başqa. Gah deyirlər çıxırıq, gah deyirlər, əsgərlərimizin sayını çoxaldacağıq. Yəni ABŞ-ın addımlarına birmənalı yanaşmaq lazım deyil.

- ABŞ həm də Türkiyəyə Suriyadakı əməliyyatlarına görə sanksiya tətbiq etmək qərarını açıqladı. İki müttəfiq ölkə arasında yaranan bu ziddiyyəti necə izah etmək olar?

- Əvvəla, Türkiyə bir NATO ölkəsidir, Amerika ilə yaxın əlaqələri var. Əgər indi ABŞ Türkiyənin Suriyada apardığı əməliyyata dəstək vermirsə, əksinə onun əleyhinə təbliğat aparırsa, üstəlik Ankaraya sanksiyalar tətbiq edirsə, deməli, çox mürəkkəb durum var. Odur ki, ABŞ, Rusiya, İran, İsrail və Avropa dövlətlərinin razılığı olmadan kürd separatizmi problemini həll etmək çox çətin olacaq.

Ərdoğan qətiyyət nümayiş etdirərək, ordunu Suriyaya yeridib və fəal əməliyyatlar aparır. İndi görək, sonu necə olacaq.

- Siz türk ordusunun qarşısına qoyduğu məqsədi yerinə yetirəcəyinə inanırsınızmı?

- Yaxın dövr üçün ordu ona tapşırılan bütün məqsədilərə nail olacaq. Amma sonrası necə olacaq? Nəzərə almaq lazımdır ki, Suriyada kürdlərin sayı 20-30 min deyil. 20-30 min onların silahlı strukturudur. Amma belədə kürdlərin sayı daha çoxdur.Üstəlik xaricdə olan kürdlər ora dəstək verir, Qərb isə birmənalı dəstəyini ifadə edir. İranda da bu yandan mitinq keçirirlər. Vəziyyət çox qəlizdir. İndi deyirlər ki, türk ordusu Suriyada qarşısına qoyduğu hədəfə çatdıqdan sonra təcili Suriyanı tərk etməlidir. Mənə görə, bu, doğru yanaşma deyil. Əksinə ordu əməliyyatı başa çatdırdıqdan sonra bu ərazilərdə Türkiyənin mövqeyi gücləndirilməlidir. Əgər ordu geri qayıtsa, kürd silahlıları yenidən boşluğu doldura bilər. Türk ordusu əməliyyatdan sonra bu əraziləri o şərtlə tərk edə bilər ki, Suriya hakimiyyəti orada kürdlərin təşəkkül tapmasına, dağıdılan kürd silahlılarının toparlanmasına imkan verməsin. Bunun üçün Suriya dövləti gücləndirilməli, ordusu fəal iş aparılmalıdır. İndi buna imkan verib-verməyəcəklərini demək çətindir. Suriyada olan qüvvələrin hər birinin öz marağı var. Suriya dövlətçiliyinin saxlanılıb-saxlanılmaması məsələsinin özündə belə marağı olub-olmayan tərəflər var.

- Hazırda Suriya ilə Türkiyə arasında diplomatik əlaqələrin olmaması hansı çətinliklər yaradır?

- Mənə görə, əlaqələr bərpa edilməlidir. Əlaqələrin olmaması əslində türk ordusunun əməliyyatının nəticələrinə mənfi təsir göstərən amildir. Diplomatik əlaqələr olmalıdır ki, bu ərazilərin sonrakı taleyi, oranın idarə edilməsi məsələsi aydınlaşdırılsın. \\Teleqraf
Ardını oxu...
Nazirlər Kabinetinin fəaliyyətində dinamikliyi artırmaq və onu çevik quruma çevrilməsi gündəmdən düşməyib.

“Yeni Sabah” xəbər verir ki, oktyabrın 8-də Baş nazir dəyişikliyi əslində bu planın icrasını sürətləndirmək məqsədi daşıyır. Struktur islahatları yalnız Nazirlər Kabinetinin aparatında aparılan dəyişikliklərlə məhdudlaşmayacaq.

Bir-birini təkrarlayan qurumların birləşdirilməsi, bəzi strukturların ümumiyyətlə ləğvi və s. struktur islahatlarında əsas prioritetdir. Bu, həm çevik idarəçilik, həm də büdcədə izafi xərclərin qarşısını almaq baxımından önəmlidir.

Ehtimal olunur ki, ilk olaraq Dövlət Gömrük Komitəsi ilə Vergilər Nazirliyinin birləşdirilməsi məsələsi gündəmdədir. Hökumət mətbəxinə bələd olan ekspertlərin, həmçinin deputatların struktur islahatları barədə danışarkən tez-tez gömrük və vergi orqanlarının birləşdirilməsinin vacibliyini vurğulaması da belə bir planın olması barədə ehtimalları gücləndirir.

Fəqət, bu mövzuda fərqli mülahizələr də irəli sürülür. Bəzi ekspetlər hesab edir ki, gömrük və vergi orqanları Maliyyə Nazirliyinə birləşdirilə bilər. Millət vəkili Vahid Əhmədov da vergi və gömrük orqanlarının birləşdirilməsi barədə danışarkən hər iki qurumun gələcəkdə Maliyyə Nazirliyinin tərkibində fəaliyyət göstərəcəyini istisna etməmişdi.

“Hər iki dövlət qurumu vergi yığan orqandır və onların topladığı vergilər büdcəyə gedir. Büdcəyə nəzarət funksiyasını səlahiyyətli orqan kimi Maliyyə Nazirliyi həyata keçirir. Bir çox ölkələrdə vergi və gömrük orqanları Maliyyə Nazirliyinin tərkibində fəaliyyət göstərir. Gələcəkdə Azərbaycanda da bu məsələyə baxıla bilər”, - deyə Vahid Əhmədov bildirmişdi.

Əmlak Məsələləri üzrə Dövlət Komitəsinin də yenidən İqtisadiyyat Nazirliyinin tərkibinə veriləcəyi ehtimal edilir. Məlumat üçün deyək ki, sözügedən komitə əvvəllər bu nazirliyin (həmin dövrdə İqtisadi İnkişaf Nazirliyi adlanıb) tərkibində departament formasında fəaliyyət göstərib. İndi yenidən onun İqtisadiyyat Nazirliyinə birləşdirilməsi ilə təkliflər səsləndirilir.

Bəzi məlumatlara görə, Təhsil Nazirliyi ilə bağlı da müəyyən dəyişiklərin olacağı nəzərdən keçirilir. Güman olunur ki, Mədəniyyət Nazirliyi və Təhsil Nazirliyi “Elm, Təhsil və Mədəniyyət Nazirliyi” adı altında birləşdirilə bilər.

Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin isə Xarici İşlər Nazirliyinə birləşdiriləcəyi barədə mülahizələr səsləndirilir.

Struktur islahatlarının mərkəzi icra orqanlarının daxilində də həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur. Ehtimallara görə, bəzi qurumların səlahiyyətləri məhdudlaşdırılacaq, bəzi qurumlarda isə bir-birini təkrarlayan idarə və şöbələr ləğv ediləcək.
Ardını oxu...
Energetika naziri Pərviz Şahbazov bu günlərdə jurnalistlərlə söhbətində deyib ki, Rusiyanın Azərbaycana Atom Elektrik Stansiyası tikməklə bağlı təklifi nəzərdən keçirilir. O, Rusiyanın Azərbaycanda Atom Elektrik Stansiyasının yaradılmasına dəstək verilməsi barədə təklifi olduğunu təsdiqləyib: “Təbii ki, Rusiya atom enerjisi sahəsində uzunmüddətli təcrübəyə malik ölkələrdən biridir. Rəsmi Moskvanın dünya üzrə bir çox belə layihələri var. Bizimlə əməkdaşlıq üçün də belə təklif səsləndirilib. Hazırda Azərbaycan bu təklifi nəzərdən keçirir. Amma hələlik bu mövzu ilə bağlı konkret bir söz deyə bilmərəm”,-deyə nazir söyləyib.

Qeyd edək ki, Rusiya və Azərbaycan prezidentlərinin ötən həftə gerçəkləşən görüşlərinin yekunlarına əsasən, Rusiya Azərbaycana Atom Elektrik Stansiyası (AES) tikməyi təklif edib. Rusiya prezidenti Vladimir Putin hətta bu məsələdə Azərbaycana dəstək göstərilə biləcəyini istisna etməyib.

“Yeni Müsavat”a danışan politoloq Elxan Şahinoğlu bildirib ki, Azərbaycanda AES-in tikilməsi faydalı ola bilər: “Rusiya əgər belə bir təklif irəli sürürsə, deməli, onlarda məlumat var ki, Azərbaycan buna maraq göstərir. Təsadüfü deyil ki, ”Valday" görüşündən də bu məsələ gündəmə gəldi. Biz özümüz qərara gəlməliyik ki, Atom Elektrik Stansiyası bizə lazımdır, yoxsa yox. Məlumdur ki, iqtisadiyyatımız günbəgün artır. Bu iqtisadiyyata isə güclü enerji mənbələri lazımdır. Bunlardan biri də AES ola bilər. Biz görürük ki, qardaş Türkiyə və onun iqtisadiyyatı necə inkişaf edir. Sonda onlar da qərar verdilər ki, AES lazımdır və Rusiya ilə razılaşdılar. Əgər biz bu qərara gəlsək, suala müsbət cavab versək, əlbəttə ki, müraciət edəcəyimiz ünvanlardan biri də Rusiya ola bilər. Çünki Rusiyanın təcrübəsi var və eyni zamanda onların şərtləri də bizim üçün müvafiqdir. Ona görə də ilk növbədə biz özümüz müəyyənləşdirməliyik ki, AES bizə nə qədər lazımdır. Çünki bəziləri deyirlər ki, bunun təhlükəsi var və misal kimi indiyə qədər dünyada baş verən böyük qəzaları göstərirlər. Hələ də bu qəzaların nəticələri aradan qaldırılmayıb və bu məsələ də bəzi insanlar tərəfindən danışılır, AES-in lazımsız olduğu bildirilir. Ancaq bir çox şəxslər də var ki, onlar bunun əksini söyləyirlər və hesab edirlər ki, indiki dövrdə Azərbaycanda AES-in tikilməsi faydalı olar. Bunun ekoloji cəhətdən faydalarından da danışılır və bildirilir ki, kiçik investisiyalarla böyük imkanlar əldə edə bilərik. Həm də bir məsələ də var ki, Ermənistanda da AES mövcuddur. Mən də ikincilərin tərəfdarıyam. Hesab edirəm ki, bizə AES lazımdır və bu, gələcəkdə qurula bilər. Ancaq qurulan zaman da bütün məsələlər nəzərə alınmalıdır. Söhbət iqtisadi, siyasi, ekoloji tərəflərindən də gedir. AES-in qurulması Azərbaycanın bölgədə oynadığı rol üçün əhəmiyyətli olacaqsa, düşünürəm ki, bəli, biz buna getməliyik. Qardaş dövlətimiz bu işə girişibsə və bunu Rusiya ilə edirsə, nə üçün biz də etməyək?"

Politoloq söyləyib ki, AES-in qurulması Türkiyə ilə münasibətlərə heç bir mənfi təsir edə bilməz: “Əksinə, burada müsbət məqamlar var. Belə ki, hazırda Türkiyə öz mütəxəssislərini bu işi öyrənmələri üçün Rusiyaya göndərib. Artıq Rusiyada türklərin böyük mütəxəssis ordusu yaranacaq. AES-i də böyük ölçüdə onlar idarə edəcəklər. Biz də bu işdə təcrübə qazanacağıq. Ermənistan məsələsinə gəlincə isə bəllidir ki, oradakı AES köhnədir və ətraf dövlətlər üçün böyük təhlükəlidir. Bizim tikməyə çalışdığımız AES heç də ”Metsamor"a bənzəməyəcək. Bizim tikəcək olduğumuz AES tamamilə müasir olacaq. Bunun üçün bütün imkanlara malikik. Adi bir şeyi deyim ki, biz elektrik stansiyalarını yaponların dəstəyi ilə tikib, yenidən qurmuşuq. Təhlükəsizlik məsələsinə gəlincə orada, Almaniya, Fransada da AES mövcuddur. Əgər təhlükəlidirsə, onlar bunu nə üçün yaradıblar. Bəziləri neft-qaz faktorunu önə çəkib, deyə bilər ki, Avropada qaz yoxdur. Məsələ burasındadır ki, bizdə də neft və qaz daimi deyil. Ölkə prezidentimiz də deyib ki, neft əbədi deyil. Müəyyən müddət sonra neft və qaz azala bilər. O zaman nə edəcəyik? AES-in tikilməsi gələcəyə yatırım, yeni iş yerlərinin açılması, bölgədə oynadığımız rolun daha da artırılmasıdır. Ona görə də bu məsələnin gündəmdə saxlanılmasının tərəfdarıyam. Bəli, qonşu dövlətlər ard-arda AES-lərdən sonra atom bombası ilə bağlı da müəyyən addımlar atırlar. Türkiyə düşünür ki, nə üçün digər dövlətlərdə AES olduğu halda, bizdə olmasın? Bu cür düşünməkdə də haqlıdır. Azərbaycan da gələcəkdə bu barədə düşünə bilər. Bizim bu cür düşüncələrimiz belə işğalçı dövləti qorxudacaq. Ona görə də bütün hallarda Azərbaycanda AES-in tikilməsinin müsbət halla nəticələnəcəyini düşünürəm".
Ardını oxu...
1828-ci ildə İrəvan xanlığı Rusiya imperiyası tərəfindən işğal olunduqdan sonra erməniləri kütləvi şəkildə bu torpaqlara köçürməyə başladılar. Çox qısa müddətdən sonra ermənilər və onların havadarları bu torpaqların əzəli sakinləri olan azərbaycanlılara qarşı soyqırım və deportasiya həyata keçirdilər. 1905-06, 1915, 1918-20, 1937, 1947-53 və nəhayət 31 il əvvəl - 1988-ci ilin oktyabr ayından etibarən ermənilər tarixi Azərbaycan torpaqları olan indiki Ermənistan ərazisində yaşayan azərbaycanlıların sonuncu deportasiyasına başladılar.
Yeniavaz.com-un soyqırım və deportasiya tariximizin ən faciəli dönəmlərindən olan bu hadisələr barədə suallarını Prezident Kitabxanasının şöbə müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Nazim Mustafa cavablandırıb.

- Nazim müəllim, necə hesab edirsiniz İrəvanın ermənilərə güzəştə gedilməsində tarixi səhvlərimiz olubmu? Ümumiyyətlə, İrəvan ermənilərə verilməyə bilərdimi?
- Bilirsiz, o dövrün siyasi mənzərəsinə nəzər salmaq lazımdır. Bolşeviklər hakimiyyətə gəldikdən sonra rusların Cənubi Qafqazdan və ümumiyyətlə Şərqi Anadoludan geri çəkilməsi prosesi başladı. Bu zaman Cənubi Qafqazda 5 quberniya vardı. Bunlar Bakı, Gəncə (Yelizavetpol), Tiflis, İrəvan və Kutaisi quberniyaları idi. Bu quberniyaların bölünməsi məsələsi meydana çıxanda, yəni o zaman belə idi ki, təxminən 2 quberniya Azərbaycana düşürdü, 2 quberniya gürcülərə, 1 quberniya qalırdı ermənilərdə. İrəvan şəhərinə gəldikdə isə 1917-ci ili sonu, 1918-ci ilin əvvəllərində orada ermənilərin hərbi birləşmələri yaranmışdı. O zamanlar İrəvanda azərbaycanlıların vəziyyəti çox ağır idi. Düzdür, azərbaycanlılar müqavimət göstərirdilər. Lakin, fiziki güc, yəni silah artıq ermənilərin əlində idi. Çünki, 1918-ci ildə fevral ayında Şərqi Anadoludan, Osmanlı ordusunun qarşısından qaçan Andranikin dəstəsilə birgə 300 min erməni də gəlirdi. Bu erməniləri yerləşdirməyə yer axtarırdılar, o cümlədədn İrəvanda. 1918-ci ildə Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan dövlətləri yarandı və İrəvanın paytaxt məsəsləsi orataya çıxdı. Bu məsələ Trabzon konfransında da Türkiyənin iştirakı ilə müzakirə olunub. Azərbaycan nümayəndə heyəti deyirdi ki, yaxşı olardı ki, yeni qurulan erməni dövlətinin paytaxtı Eçmiədzin olsun. Bildiyiniz kimi, bu məsələ Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti zamanında Milli Şuranın iclasında müzakirə olundu və Fətəli xan Xoyski çıxışında dedi: "Biz İrəvan şəhərini ermənilərlə müzakirə etdik və İrəvan şəhərini ermənilərə güzəştə getməkdən başqa çarəmiz qalmadı. Acı olsa da bu həqiqətdir". Təxmini belə ifadə işlədib. Bəzən bəzi tarixçilər Cümhuriyyətin qurucularını çox ciddi təqid edirdilər. Ancaq mən hesab edirəm ki, tarixi reallığı nəzərə almaq lazımdır. Çünki başqa yol yox idi.
Ancaq burda başqa bir məsələ var idi, belə ki, bunu səsverməyə çıxarmaq olardı. Ancaq yenə deyirəm, o zamanki İrəvan quberniyasının əhalisinin çoxu artıq ermənilərdən ibarət idi. Azərbaycanın da elə bir gücü yox idi ki, İrəvan şəhərini qorusun və paytaxt kimi güzəştə getməsin. Yəni bu tarixi zərurət idi. Bir tərəfdən də yaxşı idi ki, heç olmasa müzakirə olunub. Milli Şuranın qərarı var. Bu gün bizim əlimizdə sənəd var ki, biz ermənilərə İrəvanı güzəştə getmişik. O şərtlə ki, yeni qurulmuş erməni dövləti Azərbaycana qarşı torpaq iddiası ilə çıxış etməyəcək. Ancaq bu məsələ protokollaşdırılmadığı üçün sonradan ermənilər bunu inkar etdilər. Şifahi şəkildə razılaşdırılmışdı ki, ərazi iddiası olmayacaq. Yəni, İrəvan şəhəri paytaxt kimi ermənilərə güzəştə gedilir və ermənilər Azərbaycana qarşı ərazı iddiası irəli sürməyəcəklər. Lakin, sənədləşdirmə olmadığına görə bizim nümayəndəlik belə bir razılaşmanın olduğunu deyəndə erməni tərəfi bununla bağlı sənəd tələb edib. Belə bir sənəd olmadığına görə ermənilər Qarabağa, Naxçıvana, Zəngəzura ərazi iddiası irəli sürdülər və bunun bir qismini sonradan gerçəkləşdirdilər. Sözün qısası odur ki, tarixi zərurətdən əmələ gələn məsələ idi və güzəştə getmək zəruri idi, qaçılmaz idi. Lakin, AXC Milli Şurasının qərarında belə bir sənəd qəbul edildi ki, biz bunu güzəştə getmişik. İrəvan Azərbaycanın tarixi şəhəridir və biz bunu ermənilərə güzəştə getmişik.

Ermənilər Azərbaycan ordusunun toplarını necə sıradan çıxarda bilir?

- İrəvandan qısa müddət sonra Zəngəzuru da itirdik. Necə fikirləşirsiniz, Zəngəzuru hansı tarixi zərurət bizim əlimizdən aldı?
- 1918-ci ildə turk qoşunlarının önündən geri çəkilən Andranik Şərqi Anadoludan, Gümrüdən, Göyçə gölünün ətrafından keçərək Zəngəzura daxil oldu. 1918-ci ilin yayından - iyul ayından etibarən Zəngəzurda - Gorusda Andranikin qərargahı qurulmuşdu. Azərbaycan hökuməti dəfələrlə Ermənistan hökumətinə nota vermişdi ki, Andranik qoşunlarını Zəngəzurdan geri çəksin. Ermənistan hökuməti isə bidirirdi ki, Andranikin qoşunları Ermənistan ordusuna tabe olmur. İddia edirdilər ki, guya Andranik Zəngəzurda özbaşına hərəkət edir. Bu ermənilərin yeritdiyi siyasət idi. Andranikin gəlməsindən, yəni 1918-ci ilin yayından 1919-cu ilin yayına kimi 115 kəndi azərbaycanlılardan təmizləmişdilər. 1919-cu ilin payızında Azərbaycan ordusu güclü bir əməliyyat hazırladı. Bu tarixə "Dığ" əməliyyatı olaraq düşüb. Cavad bəy Şıxlınskinin başçılığı ilə Azərbaycan ordusu hücum edərək Zəngəzuru azad etməli idi. İndi deyəcəyim faktı ilk dəfə burda açıqlayıram. Ermənistan dövlət təhlükəsizli orqanlarının 1918-20-ci illərə aid olan məxfi sənədləri ortaya çıxıb. Bir nəfər erməni tarixçi öz elmi işində bu sənədləri ortaya qoyub. Erməni yazır ki, bizim kəşfiyyatımız müəyyənləşdirdi ki, Azərbaycan ordusu iki cinahdan hücum edəcək. Onlardan birinə Cavad bəy Şıxlınski, digərinə isə Davud Yadigarov başçılıq edirdi. 1919-cu ilin yayında Andranik qoşunlarını Ermənistan hökumətinə təhvil verib Avropya getmişdi. Andranikin yerinə Qaregin Njde gətirilmişdi. Erməni tarixçi yazır ki, Ermənistan kəşfiyyatı müəyyən edir ki, Azərbaycan ordusunun cinahlarından birinə başçılıq edən şəxsin anası qeyri-azərbaycanlıdır. Erməni kəşfiyyatı Tiflisdə onun anası ilə görüşür və 200 min rubl pul təklif edilir. Anası həmin şəxslə danışır və Azərbaycan ordusunun mövqelərini ermənilərə ötürür. Azərbaycan ordusundakı topların koordinatları ermənilərə verilir. Nəticədə ermənilər əməliyyatdan əvvəl Azərbaycan ordusunun toplarını sıradan çıxarda bilir və bu əməliyyat baş tutmur. Həmin əməliyyatın hazırlanmasında hərbi nazir Səməd bəy Mehmandarov şəxsən iştirak edib və Bakıdakılar əmin idilər ki, bu əməliyyat uğurla başa çatacaq. Şübhələnirlər ki, necə ola bilər ki, ermənilər Azərbaycan ordusunun mövqelərini bu cür dəqiqliklə vura bilib. Səməd bəy Mehmandarov general-mayor Davud Yadigarovu geri çağırır, rütbəsini aşağı salır və istintaqın başlaması barədə göstəriş verir. Bu Zəngəzurun verilməsində birinci səhvimiz olur. Daha sonra - 1920-ci ilin yanvarında Njde daha 50 kəndi işğal elədi və Zəngəzuru tamamilə azərbaycanlılardan təmizlədilər. Çox qəribədir ki, Sovet hökuməti Ermənistandakı daşnaq hökumətilə gizli danışıqlar aparır və Gorusdan Naxçıvana daxil olmaq üçün yol açılır. Njdenin qoşunları isə Qafan və Mehriyə doğru çəkilir. 1920-ci ilin yayında Sovet qoşunları Zəngəzura girsə də, Njde oranı tərk etmir. Yalnız Sovet hökuməti Zəngəzurun Ermənistana birləşdirilməsinə razılıq verəndən sonra Njde oranı tərk edir. Daha sonra Nərimanov Zəngəzurun Ermənistan verilməsi ilə bağlı bəyanat səsləndirir. Əslində Nərimanovu ruslar və ermənilər oyuna gətirirlər.

Burda bir məsələ də var: 1918-ci ilin yayında Qasım Qarabəkir Paşanın qoşunları gəlib Naxçıvanda yerləşmişdi. Qasım Qarabəkir Paşa "İstiqlal Hərbimiz" adlı əsərində yazır ki, mən Naxçıvana gələndən sonra Şərq Ordularının komandanı Xəlil Paşaya dəfələrlə müraciət etdim ki, bizə icazə verin Zəngəzuru azad edək. Lakin, bizə əmr gəldiki siz Tehrana daxil olmalısınız.

- 23 dekabr 1947-ci ildə SSRİ Nazirlər Sovertinin sədri Stalinin azərbaycanlıların keçmiş Ermənistan SSR-dən deportasiya olunması ilə bağlı imzaladığı tarixli qərarda ermənilərin rolu nədən ibarət olub?
- 1948-1953-cü illər deportasiyasının səbəblərini müəyyən etmək üçün həmin dövrdə gedən proseslərə nəzər salmaq lazımdır. İkinci dünya müharibəsinin sonuna yaxın SSRİ-nin Türkiyə ilə münasibətləri həddindən artıq kəskinləşmişdi. 1945-ci il martın 19-da SSRİ hökuməti hələ 17 dekabr 1925-ci ildə imzalanan və sonradan müddəti dəfələrlə uzadılan iki ölkə arasında dostluq və neytrallıq haqqında müqaviləni birtərəfli qaydada denonsasiya etmişdi. Ləğv edilən həmin müqavilədə bir-birinə hücum etməmək və neytrallığa əməl etmək barədə öhdəliklər var idi.
Müharibədən qalib çıxan SSRİ-nin öz sərhədlərini genişləndirmək siyasəti müharibədən sonra formalaşmağa başlayan Stalin-Molotov doktrinasının əsasını təşkil edirdi. 1945-ci il iyunun 7-də SSRİ Xalq xarici işlər komissarı Molotov Türkiyənin SSRİ-dəki səfiri Sarperi dəvət edərək Boğazlara birgə nəzarət, Bosfor və Dardanel rayonunda Sovetlərə hərbi baza verilməsi, Qars və Ərdahanın SSRİ-yə qaytarılması haqqında Sovet hökumətinin tələblərini elan etmişdi. İyunun 18-də Molotov Sarperlə yenidən görüşərək "tarixi ədalətsizliyin bərpa edilməsi üçün Qars və Ərdahanın qaytarılmasını" ultimativ qaydada yenidən irəli sürmüşdü.
Belə bir məqamda ermənilərin Türkiyəyə qarşı ərazi iddiası ilə SSRİ-nin sərhədlərini genişləndirmək planları üst-üstə düşürdü. SSRİ-nin Türkiyədən qopartmaq istədiyi əraziləri məskunlaşdırmaq problemi qarşıya çıxmışdı. Sovet rəhbərliyi bu problemi xaricdə yaşayan Türkiyə əsilli ermənilərin hesabına həll etmək niyyətində idi. Qarşıdan isə bütün ermənilərin katolikosunu seçmək kampaniyası gəlirdi. 1945-ci il aprelin 3-də bütün ermənilərin katolikosunun seçkiləri ərəfəsində Eçmiədzin kilsəsinin arxiyepiskopu Gevorq VI Çörəkçyan mövcud problemlərin həlli ilə bağlı Stalinə məktubla müraciət etmişdi. Stalin bu məqamdan istifadə edərək, arxiyepiskop Gevorq Çörəkçyanı Moskvaya çağırır. Aprelin 19-da Gevorq Çörəkçyan SSRİ Nazirlər Sovetinin nəzdindəki Dini İşlər Şurasının sədri Polyanskinin müşayiəti ilə Stalinlə görüşür. Stalin əvvəllər Eçmiədzin kilsəsinə məxsus olmuş torpaqların qaytarılması tələbindən başqa, arxiyepiskopun bütün xahişlərinin yerinə yetiriləcəyini bildirir. Çünki həmin torpaqlar artıq kolxozlara məxsus idi və qaytarılması böyük narazılıqlar yarada bilərdi. Görüşün sonunda Stalin deyir: "Tezliklə müharibə qurtaracaq. Bizim hökumət 1920-ci ildə Ermənistanın Türkiyəyə verilmiş qərb quberniyalarını geri qaytarmaq istəyir. Aydındır ki, həmin torpaqlarda ermənilər yaşamalıdırlar. Arzu olunandır ki, onlar Türkiyədən qaçmış və hazırda xaricə səpələnmiş ermənilər olsunlar. Ona görə də təqribən yüz min erməninin immiqrasiyasını təşkil etmək lazımdır. Tezliklə bu barədə hökumətin qərarı olacaq. Siz də öz növbəsində bu işdə bizə kömək etməlisiniz". Bunları eşidən Gevorq sevincini gizlədə bilmir. O, bu məsələnin həllində hər cür köməklik ediləcəyini vəd edir və eyni zamanda bildirir ki, Ermənistanda iqtisadi vəziyyət ağırdır və xaricdən gələcək bu qədər ermənini mənzillə və ərzaqla təmin etmək mümkün olmayacaq. Stalin cavab verir: "Eybi yoxdur, biz hər şeyi edərik, təki repatriantlar sıxıntı çəkməsinlər". Məhz bu görüşdən sonra ermənilərin xaricdən Ermənistana köçürülməsinə ciddi hazırlıq görülür. "Hər şeyi edərik" dedikdə isə Stalin xaricdən köçürülüb gətiriləcək ermənilərin mənzil problemlərinin azərbaycanlıların Ermənistandan deportasiya edilməsi yolu ilə həll edilməsini nəzərdə tuturdu.
1945-ci il noyabrın 21-də SSRİ Xalq Komissarları Soveti "Ermənilərin xaricdən Sovet Ermənistanına qayıtmaları ilə əlaqədar tədbirlər haqqında" qərar qəbul edir. Bu qərara və katolikos Gevorq Çörəkçyanla Stalin arasında olan razılaşmaya əsasən, Eçmiədzin kilsəsi xaricdəki erməni din xadimlərinə, partiyalara, xeyriyyə təşkilatlarına, erməni diasporunun tanınmış nümayəndələrinə müraciətlər göndərir ki, ermənilərin repatriasiyasını təşkil etsinlər.
1946-cı ildə Suriya, Yunanıstan, Livan, İraq, Bolqarıstan və Rumıniyadan 50 min 900 nəfər erməni immiqrasiya edilmişdi. 1947-ci ildə Fələstin, Suriya, Fransa, ABŞ, Yunanıstan, Misir, İraq və Livandan 35,4 min nəfər erməni qəbul edilib Ermənistanda yerləşdirilmişdi. Ermənistan rəhbərliyi 1946-cı ilə nisbətən 1947-ci ildə xaricdən köçürülən ermənilərin sayının azalmasının səbəbini onunla izah edirdi ki, xaricdən gələn ermənilər əsasən şəhər sakinləridir, onları dağlıq rayonlarda yerləşdirmək mümkün deyil, köçürülənlər isə yalnız İrəvan və onun ətraf rayonlarında məskunlaşmaq istəyirlər.
Ermənilər Qars və Ərdahanı Ermənistana birləşdirmək istəklərinə nail ola bilməsələr də, digər istəklərinə nail oldular. 1947-ci il dekabrın 23-də İ. Stalin "Ermənistan SSR-dən kolxozçuların və digər azərbaycanlı əhalinin Azərbaycan SSR-in Kür-Araz ovalığına köçürülməsi haqqında" SSRİ Nazirlər Sovetinin 4083 nömrəli qərarını imzaladı.

Mustafa Bərzaninin kürd silahlı dəstəsi Azərbaycana niyə gəlib?

- Bu gün, "1948-53-cü il hadisələri" dediyimiz həmin tarixin araşdırılması istiqamətində aparılan tədqiqatları qənaətbəxş hesab etmək olarmı?
- Prezident Heydər Əliyevin 18 dekabr 1997-ci ildə imzaladığı "1948-1953-cü illərdə azərbaycanlıların Ermənistan SSR-dəki tarixi etnik torpaqlarından kütləvi surətdə deportasiyası haqqında" fərman xalqımıza qarşı həyata keçirilən bu tarixi cinayətə hüquqi-siyasi qiymət verilməsi və onun beynəlxalq ictimaiyyətin nəzərinə çatdırılması məqsədini daşıyırdı. Cəmisi iki bəddən ibarət olan bu fərmanın 1-ci bəndinə əsasən 1948-1953-cü illərdə azərbaycanlıların Ermənistan SSR ərazisindəki tarixi-etnik torpaqlarından kütləvi surətdə deportasiyanın hərtərəfli tədqiq edilməsi, Azərbaycan xalqına qarşı dövlət səviyyəsində keçirilmiş bu tarixi cinayətə hüquqi-siyasi qiymət verilməsi və onun beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması məqsədi ilə dövlət komissiyası yaradılmışdır. Sənədin 2-ci bəndində isə Nazirlər Kabinetinə tapşırılır ki, fərmanın icrası ilə bağlı məsələləri həll etsin. Çox təəssüf ki, indiyədək bu tarixi cinayətə hüquqi-siyasi qiymət verilməsi məsələsi həll edilməmişdir. Beynəlxalq ictimaiyyət hələ də Azərbaycan xalqının başına gətirilən bu faciənin miqyasından xəbərsizdir. Təkcə onu qeyd etmək kifayətdir ki, Sovet hakimiyyəti illərində repressiyaya məruz qalan xalqlar haqqında son dövrlərdə Rusiyada çoxlu tədqiqat əsərləri yazılmışdır. Lakin azərbaycanlıların Ermənistandan 1948-1953-cü illər deportasiyası faktı hələ də rusiyalı tədqiqatçıların əsərlərində özünə yer tapmamışdır. Sovet hakimiyyəti illərində xalqların repressiyası və deportasiyaları tarixini ən xırda detallarına qədər araşdıran demoqraf, professor Pavel Polyan (milliyyətcə erməni deyil) müəyyən etmişdir ki, SSRİ məkanında 110 deportasiya əməliyyatı həyata keçirilmişdir. O, həmin əməliyyatlardan miqyasına görə seçilən 47-sinin siyahısını təqdim. Həmin siyahıya 1938-ci ildə Cənubi Azərbaycandan olan soydaşlarımızın, İran inqilabı yatırıldıqdan sonra öz dəstəsi ilə bir müddət Azərbaycanda yerləşən Mustafa Bərzaninin kürd silahlı dəstəsinin 1948-ci ildə deportasiyası faktı daxil edilsə də, Ermənistandan soydaşlarımızın 1948-1953-cü illər deportasiyası faktı daxil edilməyib. Bu, o deməkdir ki, biz hələ də öz həqiqətlərimizi dünya ictimaiyyətinə çatdıra bilməmişik. Ermənilərin yalanları isə hər yerdə ayaq açıb yeriyir.

Qərbi Azərbaycan hökuməti yaradılmalıdır

- Nazim müəllim, Azərbaycanlıların indiki Ermənistan ərazisindən sonuncu deportasiyası necə baş verdi? Azərbaycanlılar yenidən öz tarixi torpaqlarına geri dönməsini mümkün hesab edirsinizmi? Bu hansı halda baş verə bilər və nə etmək lazımdır?
- Müəyyən işlər görülür. Ən azından azərbaycanlıların soyqırımı haqqında Prezidentin iki fərmanı var. Son 200 ildə indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlılara qarşı törədilən soyqırım, etnik təmizləmə, deportasiya siyasəti ümumiləşdirilmiş şəkildə bu fərmanlarda öz əksini tapıb. 1948-53-cü il deportasiyası ilə bağlı Prezidentin Fərmanı var. Bunun siyasi və hüquqi əsasları var. Ancaq bundan sonra atılacaq addımları müəyyənləşdirməliyik ki, nə kimi addımlar atacağıq. Bu gün ermənilər xaricdə hökumət formalaşdırıblar. Bu, Türkiyə ərazisində nə zamansa qurulacaq "Ermənistan dövlətinin" idarəçilik formasıdır. Mühacirətdə erməni hökuməti - "Qərbi Ermənistan mühacir hökuməti" yaradıblar. Bizdə də bu addım atılmalıdır. Biz bu əraziləri tarixi ərazilərimiz hesab edirik. Bunu üçün tarixi sənədlər var, Rusiya işğalından sonra keçirilən siyahıyaalma ilə bağlı statistika var və bunlar bizim xeyrimizədir. Bu sənədlərin hamısı bizim əlimizdədir. İrəvan xanlığı ərazisində, bizim ata-babalarımızın yaşadığı torpaqlarda erməni dövlərinin qurulması da məlumdur. Yəni, bütün hüquqi, siyasi, demoqrafik faktlar bizim əlimizdə var. Mən də istəyərdim ki, mühacirətdə olan Qərbi Azərbaycan hökuməti yaradılsın. Bu hökumətin də strukturu formalaşmalıdır. Tarix hər zaman ermənilərə fürsət verməycək. Mütləq bir gün bizə də fürsət verəcək. Ona görə də o fürsətlərə hazır olmaq lazımdır.


Bu gün Ermənistan ərazisində yaşayan ermənilərin 90 faizi hesab edir ki, bu ərazi onların deyil. Sonuncu - 1988-1989-cu illər deportasiyasında indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların yaşadıqları 170 təmiz və 94 qarışıq yaşayış məskənləri boşaldıldı. Bu kəndlərin bir-çoxunda yaşayış olmasa da, yaşayış olan kəndləri ermənilər hələ keçmiş adları ilə çağırırlar. Ordakı dağın, dərənin, çayın, gölün adlarını biz vermişik. Baxmayaraq ki, bu adları kağız üzərində, xəritədə dəyişirlər, amma buna baxmayaraq yerli əhali o kəndlərin adını o cür çağırır. Qərbi Azərbaycandan gələn hər bir ailənin əlində bir proqram olmalıdır. Onlar bilməlidirlər ki, onlar hardan gəliblər, kəndləri haradır, orda nələri olub. Əgər "Böyük Qayıdış" olacaqsa, insanlar orda nələrə sahib olacaqlar. Bu həm də bir mesajdır. Necə ki, ermənilər edirlər. Qərbi Azərbaycan mühacir hökumətinin yaradılması həm o deməkdir ki, biz o torpaqlardan əl çəkməmişik.
Ardını oxu...
1828-ci ildə İrəvan xanlığı Rusiya imperiyası tərəfindən işğal olunduqdan sonra erməniləri kütləvi şəkildə bu torpaqlara köçürməyə başladılar. Çox qısa müddətdən sonra ermənilər və onların havadarları bu torpaqların əzəli sakinləri olan azərbaycanlılara qarşı soyqırım və deportasiya həyata keçirdilər. 1905-06, 1915, 1918-20, 1937, 1947-53 və nəhayət 31 il əvvəl - 1988-ci ilin oktyabr ayından etibarən ermənilər tarixi Azərbaycan torpaqları olan indiki Ermənistan ərazisində yaşayan azərbaycanlıların sonuncu deportasiyasına başladılar.
Yeniavaz.com-un soyqırım və deportasiya tariximizin ən faciəli dönəmlərindən olan bu hadisələr barədə suallarını Prezident Kitabxanasının şöbə müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Nazim Mustafa cavablandırıb.

- Nazim müəllim, necə hesab edirsiniz İrəvanın ermənilərə güzəştə gedilməsində tarixi səhvlərimiz olubmu? Ümumiyyətlə, İrəvan ermənilərə verilməyə bilərdimi?
- Bilirsiz, o dövrün siyasi mənzərəsinə nəzər salmaq lazımdır. Bolşeviklər hakimiyyətə gəldikdən sonra rusların Cənubi Qafqazdan və ümumiyyətlə Şərqi Anadoludan geri çəkilməsi prosesi başladı. Bu zaman Cənubi Qafqazda 5 quberniya vardı. Bunlar Bakı, Gəncə (Yelizavetpol), Tiflis, İrəvan və Kutaisi quberniyaları idi. Bu quberniyaların bölünməsi məsələsi meydana çıxanda, yəni o zaman belə idi ki, təxminən 2 quberniya Azərbaycana düşürdü, 2 quberniya gürcülərə, 1 quberniya qalırdı ermənilərdə. İrəvan şəhərinə gəldikdə isə 1917-ci ili sonu, 1918-ci ilin əvvəllərində orada ermənilərin hərbi birləşmələri yaranmışdı. O zamanlar İrəvanda azərbaycanlıların vəziyyəti çox ağır idi. Düzdür, azərbaycanlılar müqavimət göstərirdilər. Lakin, fiziki güc, yəni silah artıq ermənilərin əlində idi. Çünki, 1918-ci ildə fevral ayında Şərqi Anadoludan, Osmanlı ordusunun qarşısından qaçan Andranikin dəstəsilə birgə 300 min erməni də gəlirdi. Bu erməniləri yerləşdirməyə yer axtarırdılar, o cümlədədn İrəvanda. 1918-ci ildə Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan dövlətləri yarandı və İrəvanın paytaxt məsəsləsi orataya çıxdı. Bu məsələ Trabzon konfransında da Türkiyənin iştirakı ilə müzakirə olunub. Azərbaycan nümayəndə heyəti deyirdi ki, yaxşı olardı ki, yeni qurulan erməni dövlətinin paytaxtı Eçmiədzin olsun. Bildiyiniz kimi, bu məsələ Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti zamanında Milli Şuranın iclasında müzakirə olundu və Fətəli xan Xoyski çıxışında dedi: "Biz İrəvan şəhərini ermənilərlə müzakirə etdik və İrəvan şəhərini ermənilərə güzəştə getməkdən başqa çarəmiz qalmadı. Acı olsa da bu həqiqətdir". Təxmini belə ifadə işlədib. Bəzən bəzi tarixçilər Cümhuriyyətin qurucularını çox ciddi təqid edirdilər. Ancaq mən hesab edirəm ki, tarixi reallığı nəzərə almaq lazımdır. Çünki başqa yol yox idi.
Ancaq burda başqa bir məsələ var idi, belə ki, bunu səsverməyə çıxarmaq olardı. Ancaq yenə deyirəm, o zamanki İrəvan quberniyasının əhalisinin çoxu artıq ermənilərdən ibarət idi. Azərbaycanın da elə bir gücü yox idi ki, İrəvan şəhərini qorusun və paytaxt kimi güzəştə getməsin. Yəni bu tarixi zərurət idi. Bir tərəfdən də yaxşı idi ki, heç olmasa müzakirə olunub. Milli Şuranın qərarı var. Bu gün bizim əlimizdə sənəd var ki, biz ermənilərə İrəvanı güzəştə getmişik. O şərtlə ki, yeni qurulmuş erməni dövləti Azərbaycana qarşı torpaq iddiası ilə çıxış etməyəcək. Ancaq bu məsələ protokollaşdırılmadığı üçün sonradan ermənilər bunu inkar etdilər. Şifahi şəkildə razılaşdırılmışdı ki, ərazi iddiası olmayacaq. Yəni, İrəvan şəhəri paytaxt kimi ermənilərə güzəştə gedilir və ermənilər Azərbaycana qarşı ərazı iddiası irəli sürməyəcəklər. Lakin, sənədləşdirmə olmadığına görə bizim nümayəndəlik belə bir razılaşmanın olduğunu deyəndə erməni tərəfi bununla bağlı sənəd tələb edib. Belə bir sənəd olmadığına görə ermənilər Qarabağa, Naxçıvana, Zəngəzura ərazi iddiası irəli sürdülər və bunun bir qismini sonradan gerçəkləşdirdilər. Sözün qısası odur ki, tarixi zərurətdən əmələ gələn məsələ idi və güzəştə getmək zəruri idi, qaçılmaz idi. Lakin, AXC Milli Şurasının qərarında belə bir sənəd qəbul edildi ki, biz bunu güzəştə getmişik. İrəvan Azərbaycanın tarixi şəhəridir və biz bunu ermənilərə güzəştə getmişik.

Ermənilər Azərbaycan ordusunun toplarını necə sıradan çıxarda bilir?

- İrəvandan qısa müddət sonra Zəngəzuru da itirdik. Necə fikirləşirsiniz, Zəngəzuru hansı tarixi zərurət bizim əlimizdən aldı?
- 1918-ci ildə turk qoşunlarının önündən geri çəkilən Andranik Şərqi Anadoludan, Gümrüdən, Göyçə gölünün ətrafından keçərək Zəngəzura daxil oldu. 1918-ci ilin yayından - iyul ayından etibarən Zəngəzurda - Gorusda Andranikin qərargahı qurulmuşdu. Azərbaycan hökuməti dəfələrlə Ermənistan hökumətinə nota vermişdi ki, Andranik qoşunlarını Zəngəzurdan geri çəksin. Ermənistan hökuməti isə bidirirdi ki, Andranikin qoşunları Ermənistan ordusuna tabe olmur. İddia edirdilər ki, guya Andranik Zəngəzurda özbaşına hərəkət edir. Bu ermənilərin yeritdiyi siyasət idi. Andranikin gəlməsindən, yəni 1918-ci ilin yayından 1919-cu ilin yayına kimi 115 kəndi azərbaycanlılardan təmizləmişdilər. 1919-cu ilin payızında Azərbaycan ordusu güclü bir əməliyyat hazırladı. Bu tarixə "Dığ" əməliyyatı olaraq düşüb. Cavad bəy Şıxlınskinin başçılığı ilə Azərbaycan ordusu hücum edərək Zəngəzuru azad etməli idi. İndi deyəcəyim faktı ilk dəfə burda açıqlayıram. Ermənistan dövlət təhlükəsizli orqanlarının 1918-20-ci illərə aid olan məxfi sənədləri ortaya çıxıb. Bir nəfər erməni tarixçi öz elmi işində bu sənədləri ortaya qoyub. Erməni yazır ki, bizim kəşfiyyatımız müəyyənləşdirdi ki, Azərbaycan ordusu iki cinahdan hücum edəcək. Onlardan birinə Cavad bəy Şıxlınski, digərinə isə Davud Yadigarov başçılıq edirdi. 1919-cu ilin yayında Andranik qoşunlarını Ermənistan hökumətinə təhvil verib Avropya getmişdi. Andranikin yerinə Qaregin Njde gətirilmişdi. Erməni tarixçi yazır ki, Ermənistan kəşfiyyatı müəyyən edir ki, Azərbaycan ordusunun cinahlarından birinə başçılıq edən şəxsin anası qeyri-azərbaycanlıdır. Erməni kəşfiyyatı Tiflisdə onun anası ilə görüşür və 200 min rubl pul təklif edilir. Anası həmin şəxslə danışır və Azərbaycan ordusunun mövqelərini ermənilərə ötürür. Azərbaycan ordusundakı topların koordinatları ermənilərə verilir. Nəticədə ermənilər əməliyyatdan əvvəl Azərbaycan ordusunun toplarını sıradan çıxarda bilir və bu əməliyyat baş tutmur. Həmin əməliyyatın hazırlanmasında hərbi nazir Səməd bəy Mehmandarov şəxsən iştirak edib və Bakıdakılar əmin idilər ki, bu əməliyyat uğurla başa çatacaq. Şübhələnirlər ki, necə ola bilər ki, ermənilər Azərbaycan ordusunun mövqelərini bu cür dəqiqliklə vura bilib. Səməd bəy Mehmandarov general-mayor Davud Yadigarovu geri çağırır, rütbəsini aşağı salır və istintaqın başlaması barədə göstəriş verir. Bu Zəngəzurun verilməsində birinci səhvimiz olur. Daha sonra - 1920-ci ilin yanvarında Njde daha 50 kəndi işğal elədi və Zəngəzuru tamamilə azərbaycanlılardan təmizlədilər. Çox qəribədir ki, Sovet hökuməti Ermənistandakı daşnaq hökumətilə gizli danışıqlar aparır və Gorusdan Naxçıvana daxil olmaq üçün yol açılır. Njdenin qoşunları isə Qafan və Mehriyə doğru çəkilir. 1920-ci ilin yayında Sovet qoşunları Zəngəzura girsə də, Njde oranı tərk etmir. Yalnız Sovet hökuməti Zəngəzurun Ermənistana birləşdirilməsinə razılıq verəndən sonra Njde oranı tərk edir. Daha sonra Nərimanov Zəngəzurun Ermənistan verilməsi ilə bağlı bəyanat səsləndirir. Əslində Nərimanovu ruslar və ermənilər oyuna gətirirlər.

Burda bir məsələ də var: 1918-ci ilin yayında Qasım Qarabəkir Paşanın qoşunları gəlib Naxçıvanda yerləşmişdi. Qasım Qarabəkir Paşa "İstiqlal Hərbimiz" adlı əsərində yazır ki, mən Naxçıvana gələndən sonra Şərq Ordularının komandanı Xəlil Paşaya dəfələrlə müraciət etdim ki, bizə icazə verin Zəngəzuru azad edək. Lakin, bizə əmr gəldiki siz Tehrana daxil olmalısınız.

- 23 dekabr 1947-ci ildə SSRİ Nazirlər Sovertinin sədri Stalinin azərbaycanlıların keçmiş Ermənistan SSR-dən deportasiya olunması ilə bağlı imzaladığı tarixli qərarda ermənilərin rolu nədən ibarət olub?
- 1948-1953-cü illər deportasiyasının səbəblərini müəyyən etmək üçün həmin dövrdə gedən proseslərə nəzər salmaq lazımdır. İkinci dünya müharibəsinin sonuna yaxın SSRİ-nin Türkiyə ilə münasibətləri həddindən artıq kəskinləşmişdi. 1945-ci il martın 19-da SSRİ hökuməti hələ 17 dekabr 1925-ci ildə imzalanan və sonradan müddəti dəfələrlə uzadılan iki ölkə arasında dostluq və neytrallıq haqqında müqaviləni birtərəfli qaydada denonsasiya etmişdi. Ləğv edilən həmin müqavilədə bir-birinə hücum etməmək və neytrallığa əməl etmək barədə öhdəliklər var idi.
Müharibədən qalib çıxan SSRİ-nin öz sərhədlərini genişləndirmək siyasəti müharibədən sonra formalaşmağa başlayan Stalin-Molotov doktrinasının əsasını təşkil edirdi. 1945-ci il iyunun 7-də SSRİ Xalq xarici işlər komissarı Molotov Türkiyənin SSRİ-dəki səfiri Sarperi dəvət edərək Boğazlara birgə nəzarət, Bosfor və Dardanel rayonunda Sovetlərə hərbi baza verilməsi, Qars və Ərdahanın SSRİ-yə qaytarılması haqqında Sovet hökumətinin tələblərini elan etmişdi. İyunun 18-də Molotov Sarperlə yenidən görüşərək "tarixi ədalətsizliyin bərpa edilməsi üçün Qars və Ərdahanın qaytarılmasını" ultimativ qaydada yenidən irəli sürmüşdü.
Belə bir məqamda ermənilərin Türkiyəyə qarşı ərazi iddiası ilə SSRİ-nin sərhədlərini genişləndirmək planları üst-üstə düşürdü. SSRİ-nin Türkiyədən qopartmaq istədiyi əraziləri məskunlaşdırmaq problemi qarşıya çıxmışdı. Sovet rəhbərliyi bu problemi xaricdə yaşayan Türkiyə əsilli ermənilərin hesabına həll etmək niyyətində idi. Qarşıdan isə bütün ermənilərin katolikosunu seçmək kampaniyası gəlirdi. 1945-ci il aprelin 3-də bütün ermənilərin katolikosunun seçkiləri ərəfəsində Eçmiədzin kilsəsinin arxiyepiskopu Gevorq VI Çörəkçyan mövcud problemlərin həlli ilə bağlı Stalinə məktubla müraciət etmişdi. Stalin bu məqamdan istifadə edərək, arxiyepiskop Gevorq Çörəkçyanı Moskvaya çağırır. Aprelin 19-da Gevorq Çörəkçyan SSRİ Nazirlər Sovetinin nəzdindəki Dini İşlər Şurasının sədri Polyanskinin müşayiəti ilə Stalinlə görüşür. Stalin əvvəllər Eçmiədzin kilsəsinə məxsus olmuş torpaqların qaytarılması tələbindən başqa, arxiyepiskopun bütün xahişlərinin yerinə yetiriləcəyini bildirir. Çünki həmin torpaqlar artıq kolxozlara məxsus idi və qaytarılması böyük narazılıqlar yarada bilərdi. Görüşün sonunda Stalin deyir: "Tezliklə müharibə qurtaracaq. Bizim hökumət 1920-ci ildə Ermənistanın Türkiyəyə verilmiş qərb quberniyalarını geri qaytarmaq istəyir. Aydındır ki, həmin torpaqlarda ermənilər yaşamalıdırlar. Arzu olunandır ki, onlar Türkiyədən qaçmış və hazırda xaricə səpələnmiş ermənilər olsunlar. Ona görə də təqribən yüz min erməninin immiqrasiyasını təşkil etmək lazımdır. Tezliklə bu barədə hökumətin qərarı olacaq. Siz də öz növbəsində bu işdə bizə kömək etməlisiniz". Bunları eşidən Gevorq sevincini gizlədə bilmir. O, bu məsələnin həllində hər cür köməklik ediləcəyini vəd edir və eyni zamanda bildirir ki, Ermənistanda iqtisadi vəziyyət ağırdır və xaricdən gələcək bu qədər ermənini mənzillə və ərzaqla təmin etmək mümkün olmayacaq. Stalin cavab verir: "Eybi yoxdur, biz hər şeyi edərik, təki repatriantlar sıxıntı çəkməsinlər". Məhz bu görüşdən sonra ermənilərin xaricdən Ermənistana köçürülməsinə ciddi hazırlıq görülür. "Hər şeyi edərik" dedikdə isə Stalin xaricdən köçürülüb gətiriləcək ermənilərin mənzil problemlərinin azərbaycanlıların Ermənistandan deportasiya edilməsi yolu ilə həll edilməsini nəzərdə tuturdu.
1945-ci il noyabrın 21-də SSRİ Xalq Komissarları Soveti "Ermənilərin xaricdən Sovet Ermənistanına qayıtmaları ilə əlaqədar tədbirlər haqqında" qərar qəbul edir. Bu qərara və katolikos Gevorq Çörəkçyanla Stalin arasında olan razılaşmaya əsasən, Eçmiədzin kilsəsi xaricdəki erməni din xadimlərinə, partiyalara, xeyriyyə təşkilatlarına, erməni diasporunun tanınmış nümayəndələrinə müraciətlər göndərir ki, ermənilərin repatriasiyasını təşkil etsinlər.
1946-cı ildə Suriya, Yunanıstan, Livan, İraq, Bolqarıstan və Rumıniyadan 50 min 900 nəfər erməni immiqrasiya edilmişdi. 1947-ci ildə Fələstin, Suriya, Fransa, ABŞ, Yunanıstan, Misir, İraq və Livandan 35,4 min nəfər erməni qəbul edilib Ermənistanda yerləşdirilmişdi. Ermənistan rəhbərliyi 1946-cı ilə nisbətən 1947-ci ildə xaricdən köçürülən ermənilərin sayının azalmasının səbəbini onunla izah edirdi ki, xaricdən gələn ermənilər əsasən şəhər sakinləridir, onları dağlıq rayonlarda yerləşdirmək mümkün deyil, köçürülənlər isə yalnız İrəvan və onun ətraf rayonlarında məskunlaşmaq istəyirlər.
Ermənilər Qars və Ərdahanı Ermənistana birləşdirmək istəklərinə nail ola bilməsələr də, digər istəklərinə nail oldular. 1947-ci il dekabrın 23-də İ. Stalin "Ermənistan SSR-dən kolxozçuların və digər azərbaycanlı əhalinin Azərbaycan SSR-in Kür-Araz ovalığına köçürülməsi haqqında" SSRİ Nazirlər Sovetinin 4083 nömrəli qərarını imzaladı.

Mustafa Bərzaninin kürd silahlı dəstəsi Azərbaycana niyə gəlib?

- Bu gün, "1948-53-cü il hadisələri" dediyimiz həmin tarixin araşdırılması istiqamətində aparılan tədqiqatları qənaətbəxş hesab etmək olarmı?
- Prezident Heydər Əliyevin 18 dekabr 1997-ci ildə imzaladığı "1948-1953-cü illərdə azərbaycanlıların Ermənistan SSR-dəki tarixi etnik torpaqlarından kütləvi surətdə deportasiyası haqqında" fərman xalqımıza qarşı həyata keçirilən bu tarixi cinayətə hüquqi-siyasi qiymət verilməsi və onun beynəlxalq ictimaiyyətin nəzərinə çatdırılması məqsədini daşıyırdı. Cəmisi iki bəddən ibarət olan bu fərmanın 1-ci bəndinə əsasən 1948-1953-cü illərdə azərbaycanlıların Ermənistan SSR ərazisindəki tarixi-etnik torpaqlarından kütləvi surətdə deportasiyanın hərtərəfli tədqiq edilməsi, Azərbaycan xalqına qarşı dövlət səviyyəsində keçirilmiş bu tarixi cinayətə hüquqi-siyasi qiymət verilməsi və onun beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması məqsədi ilə dövlət komissiyası yaradılmışdır. Sənədin 2-ci bəndində isə Nazirlər Kabinetinə tapşırılır ki, fərmanın icrası ilə bağlı məsələləri həll etsin. Çox təəssüf ki, indiyədək bu tarixi cinayətə hüquqi-siyasi qiymət verilməsi məsələsi həll edilməmişdir. Beynəlxalq ictimaiyyət hələ də Azərbaycan xalqının başına gətirilən bu faciənin miqyasından xəbərsizdir. Təkcə onu qeyd etmək kifayətdir ki, Sovet hakimiyyəti illərində repressiyaya məruz qalan xalqlar haqqında son dövrlərdə Rusiyada çoxlu tədqiqat əsərləri yazılmışdır. Lakin azərbaycanlıların Ermənistandan 1948-1953-cü illər deportasiyası faktı hələ də rusiyalı tədqiqatçıların əsərlərində özünə yer tapmamışdır. Sovet hakimiyyəti illərində xalqların repressiyası və deportasiyaları tarixini ən xırda detallarına qədər araşdıran demoqraf, professor Pavel Polyan (milliyyətcə erməni deyil) müəyyən etmişdir ki, SSRİ məkanında 110 deportasiya əməliyyatı həyata keçirilmişdir. O, həmin əməliyyatlardan miqyasına görə seçilən 47-sinin siyahısını təqdim. Həmin siyahıya 1938-ci ildə Cənubi Azərbaycandan olan soydaşlarımızın, İran inqilabı yatırıldıqdan sonra öz dəstəsi ilə bir müddət Azərbaycanda yerləşən Mustafa Bərzaninin kürd silahlı dəstəsinin 1948-ci ildə deportasiyası faktı daxil edilsə də, Ermənistandan soydaşlarımızın 1948-1953-cü illər deportasiyası faktı daxil edilməyib. Bu, o deməkdir ki, biz hələ də öz həqiqətlərimizi dünya ictimaiyyətinə çatdıra bilməmişik. Ermənilərin yalanları isə hər yerdə ayaq açıb yeriyir.

Qərbi Azərbaycan hökuməti yaradılmalıdır

- Nazim müəllim, Azərbaycanlıların indiki Ermənistan ərazisindən sonuncu deportasiyası necə baş verdi? Azərbaycanlılar yenidən öz tarixi torpaqlarına geri dönməsini mümkün hesab edirsinizmi? Bu hansı halda baş verə bilər və nə etmək lazımdır?
- Müəyyən işlər görülür. Ən azından azərbaycanlıların soyqırımı haqqında Prezidentin iki fərmanı var. Son 200 ildə indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlılara qarşı törədilən soyqırım, etnik təmizləmə, deportasiya siyasəti ümumiləşdirilmiş şəkildə bu fərmanlarda öz əksini tapıb. 1948-53-cü il deportasiyası ilə bağlı Prezidentin Fərmanı var. Bunun siyasi və hüquqi əsasları var. Ancaq bundan sonra atılacaq addımları müəyyənləşdirməliyik ki, nə kimi addımlar atacağıq. Bu gün ermənilər xaricdə hökumət formalaşdırıblar. Bu, Türkiyə ərazisində nə zamansa qurulacaq "Ermənistan dövlətinin" idarəçilik formasıdır. Mühacirətdə erməni hökuməti - "Qərbi Ermənistan mühacir hökuməti" yaradıblar. Bizdə də bu addım atılmalıdır. Biz bu əraziləri tarixi ərazilərimiz hesab edirik. Bunu üçün tarixi sənədlər var, Rusiya işğalından sonra keçirilən siyahıyaalma ilə bağlı statistika var və bunlar bizim xeyrimizədir. Bu sənədlərin hamısı bizim əlimizdədir. İrəvan xanlığı ərazisində, bizim ata-babalarımızın yaşadığı torpaqlarda erməni dövlərinin qurulması da məlumdur. Yəni, bütün hüquqi, siyasi, demoqrafik faktlar bizim əlimizdə var. Mən də istəyərdim ki, mühacirətdə olan Qərbi Azərbaycan hökuməti yaradılsın. Bu hökumətin də strukturu formalaşmalıdır. Tarix hər zaman ermənilərə fürsət verməycək. Mütləq bir gün bizə də fürsət verəcək. Ona görə də o fürsətlərə hazır olmaq lazımdır.


Bu gün Ermənistan ərazisində yaşayan ermənilərin 90 faizi hesab edir ki, bu ərazi onların deyil. Sonuncu - 1988-1989-cu illər deportasiyasında indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların yaşadıqları 170 təmiz və 94 qarışıq yaşayış məskənləri boşaldıldı. Bu kəndlərin bir-çoxunda yaşayış olmasa da, yaşayış olan kəndləri ermənilər hələ keçmiş adları ilə çağırırlar. Ordakı dağın, dərənin, çayın, gölün adlarını biz vermişik. Baxmayaraq ki, bu adları kağız üzərində, xəritədə dəyişirlər, amma buna baxmayaraq yerli əhali o kəndlərin adını o cür çağırır. Qərbi Azərbaycandan gələn hər bir ailənin əlində bir proqram olmalıdır. Onlar bilməlidirlər ki, onlar hardan gəliblər, kəndləri haradır, orda nələri olub. Əgər "Böyük Qayıdış" olacaqsa, insanlar orda nələrə sahib olacaqlar. Bu həm də bir mesajdır. Necə ki, ermənilər edirlər. Qərbi Azərbaycan mühacir hökumətinin yaradılması həm o deməkdir ki, biz o torpaqlardan əl çəkməmişik.
Ardını oxu...
Rusiya nəhayət ki, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın Qarabağa dair açıqlamaları ilə bağlı ilk siqnalı verdi
Azvision.az xəbər verir ki, bu barədə Ermənistanın “168 jam” nəşrinə xarici siyasət, müdafiə və təhlükəsizlik sahəsi üzrə rusiyalı ekspert Qriqori Trofimçuk deyib.

“Valday” klubunda Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrovun Ermənistan tərəfinə yönəlik tənqidlərini şərh edən ekspert bildirib ki, Moskvanın Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı bu cür bəyanatları münaqişə zonasında gərginliyə səbəb olmur.

Onun fikrincə, bu, Nikol Paşinyana Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün uzunmüddətli danışıqlar prosesini pozmağın yolverilməz olduğuna dair növbəti xəbərdarlıq idi.

“Rusiya tərəfi uzun müddət susdu və Nikol Paşinyanın Qarabağla bağlı verdiyi bütün açıqlamaları yekunlaşdıraraq ona ilk siqnalını verdi. Bir ekspert kimi mən də belə bir siqnal gözləyirdim. Başqa sözlə, Moskva bu münaqişənin Baş nazir Paşinyan tərəfindən irəli sürülən tezislərə görə Cənubi Qafqazda sabitliyin pozulmasına səbəb olmasına imkan verməz", - Trofimçuk əlavə edib.

Digər tərəfdən, Rusiya ilə Azərbaycan arasında hərbi-texniki əməkdaşlığın genişləndiyini vurğulayan ekspert, Paşinyanın Qarabağa dair “inqilabi” açıqlamaları fonunda bunun tamamilə təbii göründüyünü qeyd edib:

"Başqa bir şey gözləmək ən azı qəribə olardı. Paşinyanın rəhbərliyi ilə Ermənistanın anlaşılmaz mövqeyi fonunda Azərbaycanın KTMT və Avrasiya İqtisadi İttifaqına qoşulmadan Rusiyanın strateji tərəfdaşına çevrilməsi normal bir hadisədir. Deməli, Rusiya tərəfi burada heç bir balansı pozmur. Keçən ilin yazından bəri Ermənistanın yeni hakimiyyəti tarazlığı pozur və görünür, bu heç də pozuntuların hamısı deyil. Yeniləri yoldadır".

Trofimçik onu da əlavə edib ki, Vladimir Putinlə çoxsaylı görüşlərdən sonra Paşinyan heç bir siqnala reaksiya vermədən inadla xəttini davam etdirir.
Ardını oxu...
Azərbaycanda son ilyarımda Baş nazir ikinci dəfə dəyişdirildi. Bu gün Novruz Məmmədovun istefaya getməsinin ardından həmin posta Əli Əsədov təyin edildi.
Ə.Əsədov həmin posta təyin edilənədək Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyası rəhbərinin müavini vəzifəsində çalışırdı.

Qaynarinfo yazır ki, Artur Rasi-zadə hökumət başçısı postunu tərk edəndən sonra sözügedən vəzifəyə təyinat alanlar ictimaiyyət tərəfindən proqnozlaşdırılmayan şəxslərdir. Həm Məmmədov, həm də Əsədovun adları Baş nazirlik üçün demək olar, hallanmayıb.

Əvəzində isə Rasizadənin Nazirlər Kabinetinin başçısı olduğu dövrdə - 1996-2018-ci illərdə - bir çox iri məmurların bu post uğrunda mübarizəsindən bəhs edilirdi.

Məsələn, 2000-ci illərin əvvəllərindən etibarən o vaxtkı iqtisadi inkişaf naziri Fərhad Əliyevlə həmin vaxt Dövlət Gömrük Komitəsinə rəhbərlik edən Kəmaləddin Heydərovun Baş nazirlik uğrunda mübarizəsi mətbuatda və cəmiyyətdə ən çox müzakirə olunan mövzulardan idi.

2005-ci ildə F.Əliyevin vəzifəsini və azadlığını itirməsindən sonra bu dəfə də yeni iqtisadi inkişaf naziri Heydər Babayevlə K.Heydərov arasında hökumət başçısı olmaq uğrunda gizli rəqabət getdiyi deyilirdi. Həmin rəqabət də hazırda fövqəladə hallar naziri postunu tutan sabiq "gömrük şefi"nin yarımçıq qələbəsi ilə bitdi. Babayev 2008-ci ildə gözlənilmədən hökumətin yeni formalaşan tərkibindən kənarda qaldı. Bu zaman belə fikirlər yayılmağa başladı ki, Rasi-zadənin varisinin məhz Heydərov olacağına artıq şübhə etməyə dəyməz.

Lakin Rasi-zadə daha 10 il bu postda çalışdı, onun vəzifəsindən uzaqlaşdırılmasından sonra isə Baş nazir görəvinə həmin vaxt Prezident Administrasiyasının Xarici siyasət məsələləri şöbəsinin müdiri vəzifəsində işləyən Novruz Məmmədov gətirildi. Məmmədov bu postda cəmi ilyarım qala bildi və o, Əli Əsədovla əvəzləndi.

Beləliklə, adı uzun müddətdir Baş nazirliyə iddialılar arasında çəkilənlərdən heç biri - nə K.Heydərov, nə də digərləri bu dəfə də yüksək posta təyin edilə bilmədi.

Son illərdə Azərbaycanda Baş nazir olmaq istəyənlər arasında həmçinin sabiq əmək və əhalinin sosial müdafisəi naziri Səlim Müslümovun, hazırki iqtisadiyyat naziri Şahin Mustafayevlə maliyyə naziri Samir Şərifovun, 1999-2003-cü illərdə Baş nazirin müavini, 2003-cü ildən indiyədək isə birinci müavini postunu tutan Yaqub Eyyubovun da adı hallanıb.

Ancaq göründüyü kimi bu, onların çoxillik şirin arzusu, ya da mətbuatın quru iddiası olaraq qalmaqdadır...
Ardını oxu...
Al Mayadeen (Livan), 07.10.2019

Qaziantəp universitetinin Suriyanın Əzaz, əl-Bab və Afrin şəhərlərində filiallarının açıldığı haqda Türkiyənin bəyanatından sonrakı gün Türkiyənin Şanlıurfa şəhərində mətbuat konfransı olub və bu zaman “Milli Azadlıq Cəbhəsi”nin Suriya “Milli Ordusu” ilə birləşdiyi elan edilib.

“Suriyanın müvəqqəti hökuməti” adlananın “müdafiə naziri” general-mayor Salim İdris və Suriya milli koalisiyasının başçısı Əbdurrəhman Mustafa mətbuat konfransına qatılıblar. Maraqlıdır ki, müxalif liderlərin arxasında da Türkiyənin və Suriya müxalifətinin bayraqları asılıb, elə bil, o, Türkiyənin rəsmi təmsilçisi idi.

Əbdurrəhman Mustafa bildirib: “Birləşmiş ordu Suriyanı mümkün hər cür sıxıntı, təriqətçilik və diktaturadan qurtarmaq üzrə səyləri davam etdirəcək. Biz suverenlik və ərazi bütövlüyü prinsiplərinə uyğun olaraq barış və təhlükəsizliyə nail olmaq istəyirik və Türkiyənin Fəratdan şərqdə terrorizmə qarşı mübarizəsini dəstəkləyəcəyik”.

Türkiyə mətbuatı Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayib Ərdoğanın Türkiyə ordusunun Fəratdan şərqdə hərbi əməliyyat aparmağa hazır olduğu haqda bu günlərdəki bəyanatı fonunda iki ordunun birləşməyinə böyük önəm verir.

Ekspertlərin dəyərləndirdiyinə görə, Suriyanın şimalında fəaliyyət göstərən yaraqlılar yeni orduya birləşəndən sonra onun sayı 100 min nəfər təşkil edir. Onlar bir zamanlar ölkənin müxtəlif bölgələrindən – burada Türkiyə zabitləri onlara təlim keçib və silahlandırıb – Suriyanın şimalına keçirilib, onların türk ordusu ilə sıx əməkdaşlığı isə Türkiyə ordusunun 2016-cı ilin 24 avqustunda Cərablusa girdiyi andan başlanıb. Türkiyə ordusu və Suriya yaraqlılarının birgə gücləri 2018-ci ildə Afrinə girərək bu qayda ilə Cərablusdan Latakiya əyalətinin şimalına qədər 350 km-lik sərhədyanı zonaya tam nəzarət təşkil ediblər.

O vaxtdan bəri bütün şayiələr Ankaranın bu bölgəni “türkləşdirmək” səylərinə işarə edir. Türkiyə hərbi təşkilatların, təhlükəsizlik xidmətləri və kəşfiyyatın fəaliyyətini genişləndirmək; universitet, məscid, xəstəxana və məktəblər tikməklə məşğul olur, habelə elektrik və su verilməsini təmin edir. Xatay əyalətinin Ərdoğan tərəfindən təyin edilmiş valisi bütün bunlara nəzarət edir.

Türkiyə hökumətinin rəsmən dəyərləndirdiyinə görə, bölgədə yaşayan suriyalıların sayı İdlibdə və civarında yaşayan bir milyondan savayı iki milyona yaxındır.

Türkiyə hökuməti habelə suriyalı 500 min türkmanı və Türkiyə ərazisində yaşayan Suriya qaçqınlarını da unutmur. Onların Suriyada türkman xalqının hüquqları uğrunda vuruşan “Sultan Murad”, yaxud “Sultan Əbdülhəmid” kimi öz silahlı qruplaşmaları var.

Türkiyə KİV-ləri İdlibin sonrakı taleyi haqda Rusiya və Türkiyə arasında qeyri-rəsmi danışıqların davamı haqda yazmağı tərgitmir. Habelə tez-tez informasiya sayrışır ki, “Heyət Təhrir əş-Şam” qruplaşması çətin seçim qarşısında durur: özünü buraxmağı elan etmək və yeni orduya birləşmək, ya da bunu etməsə, türk ordusuna və Türkiyəyönlü qruplaşmalara qarşı savaş təhlükəsilə üzləşmək.

Beləliklə, hər şeyi zaman göstərər. Türkiyə ordusu Fəratdan şərqdə hərbi əməliyyata başlarsa, Ankara “Heyət Təhrir əş-Şam”a qarşı hərbi əməliyyata cəsarət etməz, çünki bunun üçün ona bütün silahlı qruplaşmalar lazım gələr. Şübhəsiz, işlərin belə durumu bu şərtlə ola bilər ki, Türkiyə ordusu bölgəyə soxularsa, “Suriya Demokratik Qüvvələri” ona qarşı çıxış etmək hədəsini yerinə yetirsin.

Bununla yanaşı nəzərə almaq gərəkdir ki, ya Türkiyəyə qarşı çıxış edəsi, ya da Türkiyə qoşunlarını Vaşinqtonun istədiyi kimi Suriyanı parçalamağa məcbur edəcək amerikalıların bölgədəki rolu sözügedən böhranlı durumun həllində mühüm rol oynayır.

Türkiyənin Fəratdan şərqdə hərbi əməliyyatı və 480 km uzunluqda və 30 km dərinlikdə “təhlükəsizlik zonası” yaratmaq həm ərəblərin, həm də kürdlərin yaşadıqları bölgədə durumu daha çox qəlizləşdirər. Habelə xatırlatmaq lazımdır ki, Ankara ona tabe islamçı qruplaşmaların yardımı ilə Türkiyə və Suriya kürdləri arasında “bufer zona” yaratmağa can atır. Belə bir bölgü 2016-cı ildə Fərat çayının qərb sahilini öz nəzarətinə götürəndə türk ordusuna “yaşıl işıq” yandıran Moskva ilə dialoqda Ankaraya kozır verərdi. Vaşinqtona bütün bunlar öz tərəfindən yetərli olardı ki, kürd və müxalif ərəb qruplaşmalarını Türkiyənin “təhlükəsizlik zonası”ndan cənubda birləşdirəydi. Amerikalılar İraq və İranda durumu qarışdırmağa can atırlar ki, İranın kürd liderlərinin Suriya kürdlərinin özünümüdafiə güclərində (“Xalq Özünümüdafiə Dəstələri, YPG”) artan nüfuzuna mane olsunlar.

Bütün bu gerçəkliklər Dəməşqin onsuz da ağır durumunu ciddi dərinləşdirə bilər. Bundan başqa, İdlib üzrə rusların ucbatından təxirə salınan qəti qərar alınmayınca Ankara Suriyanın şimalında, Fəratın şərq və qərb sahillərində öz siyasətini davam etdirəcək.

Rusiya prezidenti Vladimir Putin Ərdoğana Suriyada öz nüfuz və siyasətini konsolidasiya etməkdə dəfələrlə imkan verib. Putinin son iltifatının bəlirtisi təkcə birbaşa Türkiyəyə tabe olmayan, həm də türk ordusunun ayrılmaz hissəsinə çevrilən “Milli Ordu”nun yaradılmağı olub.

Bu problemin həlli adi möcüzədən daha böyük şey tələb edir. Sonrakı strateji plan və layihələri hazırlamaq üçün zaman gərəkdir, çünki Ərdoğan Suriya böhranı meydana çıxan andan bəri onun birbaşa iştirakçısı olub.

Türkiyəni Suriya prosesindən uzaqlaşdırmaq prezident Putin tərəfindən hiyləgərlik tələb edir, amma onun elə də çox variantı yoxdur. О, Ərdoğanla işbirliyinə məcburdur, çünki onun əsas tərəfdaşı, İranın başçısı Həsən Ruhani indiki anda onun diqqətini Dəməşqdən ayırmaq üçün İraqda özəl yaradılan durumla məşğuldur. Buna görə də Suriya indi pis vəziyyətdədir, onun yeganə ümidi isə, türk atalar sözlərinə görə, “beynində yüz tülkü” olan “rus çarı”dır.

Tərcümə Strateq.az-ındır.
Ardını oxu...
Azərbaycan və Rusiya arasında olan münasibətlər qarşılıqlı maraqlara xidmət edir.

Bunu Trend-ə Milli Məclisin deputatı, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Qafqazşünaslıq İnstitutunun direktoru Musa Qasımlı deyib.

Deputatın sözlərinə görə, Azərbaycan-Rusiya münasibətlərinin geniş hüquq-müqavilə bazası var. İki ölkə arasında münasibətlər bütün istiqamətlərdə - siyasi, ticarət-iqtisadi, hərbi-müdafiə, elmi-texniki, mədəni və humanitar sahələrdə inkişaf edir.

M.Qasımlı qeyd edib ki, bu gün Azərbaycan və Rusiya Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin və Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin birgə səyləri ilə mehriban qonşulara və strateji tərəfdaş ölkələrə çevriliblər:

“Rusiya bizim şimal qonşumuzdur. Biz Rusiyanın güclü olmasında maraqlıyıq. Rusiyada azərbaycanlı soydaşlarımız yaşayırlar. Azərbaycanda da rus icması var, ölkəmizdə onlar üçün hər cür şərait yaradılıb. Azərbaycan-Rusiya münasibətlərinin çox yaxşı perspektivləri var. Hələ istifadə edilməyən çoxlu potensial var. Azərbaycan-Rusiya münasibətlərinin bundan sonra da tərəflərə xeyir gətirəcək böyük inkişaf perspektivləri mövcuddur”.
Ardını oxu...
Rusiya prezidenti Vladimir Putin “Valday” diskussiya kulubundakı çıxışında bir çox mətləbə toxundu, beynəlxalq mövzulardan danışdı, hər zaman səsləndirdiyi narahatlıqlarını təkrarladı. Ancaq onun çıxışının mənim üçün ən yadda qalan hissəsi Rusiyanın 1990-cı illərdə sürükləndiyi ağır durumla bağlı idi. Putin faktiki etiraf etdi ki, 1990-cı illərin sonunda Çeçenistanda və Dağıstanda baş qaldıran beynəlxalq terrorçuları neytrallaşdırmasaydı Rusiya dağılacaqadı.

Siyasi ekspert Elxan Şahinoğlunun sözlərinə görə, yuxarıda qeyd olunan fikirləri dilə gətirməklə Putin həqiqəti söyləyib: " Rusiya birinci Çeçenistan müharibəsindən məğlub çıxdı və təxminən 3 il Çeçenistan müstəqil idi, Moskvaya heç bir tabeçiliyi yox idi. Rusiyanın keçmiş prezidenti Boris Yeltsini həm xəstəliyi taqətdən salmış, həm də ölkənin idarəçiliyində ciddi boşluqlar var idi, mərkəzdənqaçma meylləri güclənirdi. Yeltsinin Putini əvvəlcə baş nazir, bir az sonra isə yerinə təyin təyin etməsiylə vəziyyət dəyişdi.

Bir qrup çeçen savaşçının 1999-cı ildə Dağıstana hücuma keçməsi Putini hərəkətə keçirdi. Buna qədər elə bir populyarlığı olmayan Putinin ulduzu parladı. O ordunu səfərbər edərək çeçenlərə qarşı müharibəyə başladı və böyük qurbanlar hesabına Çeçenistanı ram etdi. Həmin illərdə neftin qiymətinin qalxması da Putinin işinə yaradı, maaşlar və pensiyalar qaldırıldı, müxtəlif iqtisadi layihələr reallaşdırıldı. Beləliklə, Putinin reytinqi artdı və o 20 ildir hakimiyyətini qoruyur. Ancaq illər keçir və reytinqi tədricən aşağı düşür, “Krım bizimdir” təbliğatının da təsir gücü azalıb".\\Teleqraf.com

Dünyapress TV

Xəbər lenti